BM’nin İran’a yönelik kapsamlı ekonomik ve askeri yaptırımları, nükleer programı nedeniyle varılan uluslararası anlaşmayla kaldırıldıktan 10 yıl sonra yeniden uygulamaya konuldu.
Yeni önlemler, anlaşmanın üç Avrupalı ortağı olan İngiltere, Fransa ve Almanya’nın, İran’ı “sürekli nükleer tırmanış” ve iş birliği eksikliğiyle suçlayarak “geri tepme” mekanizmasını devreye sokmasıyla yürürlüğe girdi.
İran, İsrail ve ABD’nin Haziran ayında birçok nükleer tesisi ve askeri üssünü bombalamasının ardından, 2015 anlaşmasının şartları gereğince yasal bir zorunluluk olan nükleer tesislerinin denetimlerini askıya aldı .
Ülkenin Cumhurbaşkanı Masud Pezeşkiyan geçen hafta ülkesinin nükleer silah geliştirme niyetinin olmadığını ısrarla savundu.
Pezeşkiyan’ın “adil olmayan, haksız ve yasadışı” olarak nitelendirdiği yaptırımların yeniden uygulanması, ilk kez yapıldığında Batı’nın uzun süredir dışlanmış olan İslamcı ülkeyle ilişkilerinde bir dönüm noktası olarak duyurulan anlaşmaya son darbedir.
Kapsamlı Ortak Eylem Planı (OKEP), İran’ın nükleer tesislerine, zenginleştirilmiş uranyum stoklarına ve yürütebileceği araştırma ve geliştirme faaliyetlerine sınırlamalar getiriyor.
İran’ın nükleer silah üretme yoluna gitmeden nükleer güç altyapısını geliştirmesine olanak sağlamayı amaçlıyor.
İran, Donald Trump’ın 2016’da başkanlık görevinin ilk döneminde ABD’yi anlaşmadan çekmesinin ardından yasaklı nükleer faaliyetlerini artırdı.
Trump selefi Barack Obama döneminde müzakere edilen anlaşmayı sürekli olarak kusurlu olarak eleştirdi ve daha iyi şartlar için müzakere edeceğine söz verdi.
ABD ve İsrail’in haziran ayında nükleer tesisleri bombalaması, İran’ın nükleer ilerlemesinin bir kısmını tersine çevirmeyi ve aynı zamanda İsrail’e defalarca saldıran bölgesel vekillerini silahlandırdığı için onu cezalandırmayı amaçlıyordu.
Trump bu saldırıların “muazzam hasara” yol açtığını söylerken, diğerleri bunların İran’ın nükleer programını ne ölçüde engellediği konusunda şüphe uyandırdı.
İran, saldırıların “durumu kökten değiştirdiğini” ve nükleer anlaşmaya verilen uluslararası desteği “geçersiz kıldığını” söyledi.
Anlaşmaya taraf olan Avrupalı müttefikler, müzakerelerin gerginliği azaltacağını umuyor.
Ortak açıklamada, “İran’ı herhangi bir tırmandırıcı eylemden kaçınmaya çağırıyoruz” denildi ve “BM yaptırımlarının yeniden uygulanması diplomasinin sonu değildir” denildi.
Üç ülke ile İran arasında bu hafta başında BM Genel Kurulu toplantıları sırasında yapılan görüşmelerden, yaptırımların yeniden uygulanmasını geciktirecek bir anlaşma sağlanamadı.
E3 olarak adlandırılan dışişleri bakanları, İran’ın taahhütlerini “defalarca ihlal etmesi” nedeniyle “geri alma prosedürünü başlatmaktan başka çarelerinin olmadığını” söyledi.
İran’ın “geniş diyaloğa rağmen endişelerimizi gidermek için gerekli adımları atmadığı ve uzatma taleplerimizi karşılamadığı” öne sürüldü.
Özellikle Tahran’ın, BM nükleer denetleme kurumu olan Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile işbirliği yapmayı reddetmesi dile getirildi.
Açıklamada, “İran, IAEA müfettişlerinin İran’ın nükleer tesislerine yeniden erişim sağlamasına izin vermedi ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarıyla ilgili bir rapor hazırlayıp IAEA’ya iletmedi” ifadeleri yer aldı.
İran ise yaptığı açıklamada, “yasadışı” ve “haksız” yaptırımları tanımadığını söyledi.
Dışişleri Bakanlığı, “Halkının hak ve çıkarlarını zedelemeye yönelik her türlü eylemin sert ve uygun bir yanıtla karşılanacağı” uyarısında bulundu.
Pezeşkiyan, İran’ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’ndan tamamen çekilmesi yönündeki daha önceki tehditlerini yumuşattı; ancak yaptırımların geri dönmesinin müzakereleri tehlikeye atacağı konusunda uyardı.
Cuma günü gazetecilere yaptığı açıklamada, Tahran’ın nükleer zenginleştirme programını normalleştirebilmesi için nükleer tesislerine İsrail tarafından saldırılmayacağına dair güvenceye ihtiyacı olduğunu söyledi.
ABD’nin İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunun tamamını teslim etmesi karşılığında üç ay yaptırımlardan muaf tutulması talebini de reddeden Pezeşkiyan “Neden kendimizi böyle bir tuzağa düşürelim ve her ay boynumuza bir ilmik geçirelim ki?” dedi.
Batılı güçler ve Uluslararası Atom Enerji Ajansı (UAEA), İran’ın nükleer programının tamamen barışçıl amaçlar taşıdığı yönündeki ısrarına ikna olmadıklarını söylüyor.
/BBC Word/
