Yargı kıskacındaki CHP’de bundan sonra atılacak adımlara ilişkin farklı senaryolar tartışılıyor. CHP Genel Başkanı Özgür Özel’in dile getirdiği ara seçim çağrısının sonuca ulaşmaması halinde sine-i millet gibi uç senaryolar üzerinde de duruluyor.
Özgür Özel dün Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Bozbey’in gözaltına alınmasının ardından düzenlediği basın toplantısında ara seçim çağrısı yaparak “Anayasanın ara seçimi emrettiği günlerdeyiz. Meclis Başkanı’nın da alması gereken tutum var. Biz üstümüze düşeni yapacağız. Ara seçim kararının alınması, güvencenin ortaya çıkmasıyla çok iddialı bir hamlemiz daha olacak” diye konuştu.
Sandığı getirmek için her şeyi göze alacaklarını da söyleyen Özel, “Erdoğan’a söylüyorum, milletten korkmuyorsan sandığı getir. Eğer erken seçim olmazsa her yolu deneyeceğiz” dedi.
Peki ara seçim nasıl mümkün olabilir ve bunun gerçekleşmemesi halinde CHP başka hangi adımları atabilir?
Ara seçim yapılabilmesinin şartları neler?
Türkiye’de ara seçim, Anayasa’nın 78’inci maddesine göre düzenleniyor. Buna göre TBMM üyeliklerinde boşalma olması halinde ara seçime gidilebiliyor ancak bunun şartları var.
Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapılabiliyor ve genel seçimin üstünden 30 ay geçmedikçe ara seçime gidilemiyor. Dolayısıyla 30 ay şartı Kasım 2025’te dolmuş durumda.
Meclis’te boşalan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hallerde ara seçimlerinin üç ay içinde yapılmasına karar verilebiliyor. Yüzde beş şartı da 30 milletvekiline denk geliyor. Şu ana kadar TBMM’de zaten 8 sandalye farklı nedenlerle boş durumda. Bu nedenle 22 milletvekilinin daha istifa etmesi durumunda yüzde 5 şartı yerine gelmiş oluyor.
Buna ek olarak bir ilin veya seçim çevresinin TBMM’de hiç üyesi kalmaması durumunda da boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk pazar günü o çevrede ara seçim yapılması gerekiyor.
Ancak ara seçim en kritik unsur istifaların TBMM Genel Kurulu’nda onaylanma şartı. Cumhur İttifakı’nın çoğunluğu nedeniyle teknik olarak iktidar istemedikçe ara seçim bu nedenle mümkün değil. Genel Kurul’da yapılacak oylamada, istifalar katılanların salt çoğunun “kabul” oyu vermesi ile söz konusu olabiliyor.
CHP sine-i millete döner mi?
DW Türkçe’nin CHP’den edindiği bilgilere göre partideki genel algı siyasetin bundan sonra daha da sertleşeceği ve kendileri için siyaset kanallarının tamamen kapatılmaya çalışılacağı yönünde.
Bu nedenle teknik olarak ara seçime gidilmesinin zor olduğu biliniyor. Bu nedenle de CHP’liler “iktidarın seçim sandığından kaçtığı” söylemini kullanmayı düşünüyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2002 yılında dönemin CHP Genel Başkanı Deniz Baykal’ın desteğiyle Siirt’te düzenlenen ara seçimle TBMM’ye girdiğinin hatırlatılması da amaçlanıyor.
3 Kasım 2002 seçimlerine siyasi yasaklı olduğu için giremeyen Erdoğan, seçimin AKP tarafından kazanılmasının ardından 3 Mart 2003’te Siirt’te düzenlenen ara seçimle milletvekili olabilmişti. Ancak bunun için anayasa değişikliği gerekmişti ve Baykal’ın liderliğindeki CHP o dönemde Erdoğan’a Meclis yolunun açılmasına tam destek vermişti.
CHP çevreleri, bu hatırlatmaya rağmen iktidarın ara seçim formüllerine ya da belediyelerde yeniden sandık kurulmasına sıcak bakacağını düşünmüyor. CHP’liler ara seçim hamlesine karşılık önce karşı taraftan ne yanıt geleceğinin bekleneceğini ancak farklı durumlara göre yeni hamlelerin de gündemde olduğunu belirtiyor.
Edinilen bilgiye göre partideki bazı çevrelerde TBMM’den çekilmek kamuoyunda sine-i millet olarak bilinen hamle de uç senaryolar arasında. Sine-i millet kavramı Osmanlı döneminde kullanılmaya başlanmakla birlikte Cumhuriyet siyasetine Mustafa Kemal Atatürk ile girmişti. 1919’da İstanbul hükümeti tarafından görevden alınan Atatürk, 9 Temmuz 1919’da ordudan ve 9. Ordu Müfettişliği’nden istifa ederek “sine-i millete döndüğünü” ilan etmişti.
Türkiye siyasetinde zaman zaman tartışılmakla birlikte parti olarak bu hamlenin bir örneği bulunmuyor.
“Çözüm sürecinde kapımızı çalacaklar”
Meclis’te yeni çözüm süreci ile ilgili yakında yasal düzenlemelerin gündeme geleceğini ve yasaların geçirilmesinde iktidar partisinin yine kendi kapılarını çalacağını belirten CHP’liler, ancak TBMM’ye bu sistemde bir işlev bırakılmadığının değerlendirildiğini belirtiyor.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi altında Meclis’in giderek zayıflatıldığı, yasa yapım sürecinin ve denetimin çok etkisizleştirildiği tespitini yapan CHP’liler, muhalefete siyaset yaptırılmadığı sürece Meclis çatısı altında olmanın da sadece iktidara meşruiyet kazandırma anlamına geleceğini savunuyor.
Bu senaryo “bir son hamle” olarak tartışılırken olumsuz bakanlar ve TBMM’de bulunulması gerektiğini savununlar da bulunuyor. Bu durum için yine TBMM Genel Kurulu’nun oylamasının kritik olacağına işaret edilerek iktidarın istediği vekilin istifasını kabul ederek dokunulmazlığını kaldırabileceği önemli bir risk olarak kaydediliyor.
CHP lideri Özel de şu anda tutuklu olan Bolu Belediye Başkanı’nın Şubat 2022’de dile getirdiği ara seçim önerisine yönelik olarak o dönemde şu tehlikeye dikkat çekmişti:
“Örneğin bütün CHP milletvekilleri istifa etse 135 milletvekilinin boşalttığı yerde seçim yapılacak. Boşalttığınız sandalyelere yeniden talip olmadığınız bir seçimde orası iktidar tarafından doldurulacak ve belki iktidar Anayasa’yı değiştirecek bir çoğunluk sağlayabilecek.”
Tarihsel olarak ara seçimler ne zaman yapıldı?
Türkiye’de 1936’dan beri ilki 1947’de, sonuncusu Haziran 2024’te olmak üzere 59 ara seçim yapıldı.
1986 ara seçimi Türkiye siyaseti açısından önemli bir seçim oldu. 17. Dönem TBMM’sinde 11 sandalye boşalınca Turgut Özal başkanlığındaki ANAP hükümeti seçim kararı aldı. Seçimde ANAP oy kaybetti ama iktidarını korudu. Bu 1982 Anayasası döneminde düzenlenen tek parlamenter ara seçim örneği olarak tarihe geçti. 1986 yılından sonra bir daha hiç parlamenter ara seçim düzenlenmedi.
1995 yılında 19. Dönem’de ara seçim yine gündeme geldi. Ancak Meclis’teki koalisyon içi dengeler ve tartışmalar sonrasında ara seçim yerine erken genel seçime gidilmesi kararı çıktı. Seçim sonrasında Refahyol hükümeti kuruldu.
2000’lerden sonra ise ara seçim tartışmaları daha çok yerel odaklı oldu. 3 Kasım 2002 genel seçimlerinde Siirt’te sandık usulsüzlükleri nedeniyle Yüksek Seçim Kurulu 2 Aralık 2002’de seçim sonuçlarını iptal etti. Bunun üzerine AKP’den Mervan Gül, CHP’den Ekrem Bilek ve bağımsız Fadıl Akgündüz’ün milletvekillikleri düştü. Dönemin CHP lideri Baykal’ın desteğiyle Anayasa’nın 78. maddesinde değişiklik yapılarak Erdoğan’ın siyasi yasağının aşılması sağlandı.
9 Mart 2003’te yenilenen ara seçimde AKP yüzde 84,8 oy oranıyla 3 milletvekilliğinin tamamını kazandı ve Erdoğan Siirt’ten milletvekili seçildi. Bir başka önemli ara seçim yakın tarihte oldu. 31 Mart 2019’da Ekrem İmamoğlu’nun kazandığı İstanbul seçiminin iptal edilmesiyle İstanbul’da seçim tekrarlandı; yine İmamoğlu kazandı.
