2020 yılında başlayan Covid-19 pandemisi insanların yaşımında bir çok değişikliğe yol açtı. Soyal-kültürel, ekonomik hayat “değişti”. Pandemi yeni alışkanlıklar ve yeni iş kolları ortaya çıkardı. Dijital medyada yeni üreticiler oluştu. Kadın satranç yapımcıları da bunlardan biri.
Bu alanda erkek eğemenliğine meydan okuyan kadınların hikayesini BBC Dünya Servisi Olga Sawczuk yazdı:
Covid döneminde, Nemo Zhou evde karantina altında “aklını kaybetmek üzereydi” ve biraz para kazanmanın güzel olacağını düşündü.
Böylece satranç yayınlarına başladı ve şimdi bu bir kariyere dönüştü.
Satrançta en yüksek kadın unvanı olan büyükusta unvanına sahip kadın olan Zhou, o sırada Toronto Üniversitesi’nde ekonomi ve matematik bölümünde eğitim görüyordu.
Önce bir arkadaşının kanalında konuk olarak yer aldıktan sonra, 2020’de kendi yayınını başlattı ve zamanlama mükemmeldi.
Birkaç ay sonra Netflix’te The Queen’s Gambit dizisi yayınlandı. Pandemiyle birlikte bu dizi, satrançta bir patlamaya yol açtı.
Zhou’nun kanalı hızla popülerlik kazandı. Bu yükselişin kalıcı
olacağını sezen Zhou, yeni kariyerine odaklanmak için üniversiteden ayrıldı.
‘Kendinizi gerçekten ortaya koymalısınız’
Beş yıl sonra, şu anda 26 yaşında olan Zhou’nun Twitch, Instagram, YouTube ve TikTok’ta iki milyondan fazla takipçisi var.
Haftada en az beş gün, günde beş ila altı saat canlı yayın yapıyor ve en büyük izleyici kitlesine hafta sonları ulaşıyor.
Videolarında hem çevrimiçi hem de yüz yüze yaptığı oyunlardan kesitler yer alıyor; bunlar arasında New York’un ünlü Washington Square Park’ındaki kumarbazlara karşı yaptığı maçlar da bulunuyor.
Zhou ayrıca ticari sponsorluk anlaşmaları yapıyor, diğer iş ortaklarıyla çalışıyor ve sık sık dünyayı geziyor.
YouTube’da izlenme sayıları, reklamlar ve marka anlaşmaları yoluyla para kazanıyor; Instagram’daki geliri ise sponsorlu gönderilerden geliyor.
Twitch’te, Amerika Birleşik Devletleri’nde aylık yaklaşık 5 dolardan (3,70 sterlin) başlayan aboneliklerden ve platformun uygulama içi para birimi olan “bit” adı verilen bağışlardan para kazanıyor.
York Üniversitesi’nde yardımcı araştırmacı olan Dr. Nina Willment, Zhou’nun takipçi kitlesine sahip bir içerik üreticisinin tüm platformlardan toplamda altı haneli bir maaş kazanabileceğini tahmin ediyor.
Ancak kendisi bunun sadece genel bir tahmin olduğunu, çünkü çok az yayıncının gelirlerini açıkladığını belirtiyor.
Zhou ne kadar kazandığı konusunda yorum yapmadı.
Willment ayrıca, Zhou’nun tüm platformlarda iki milyondan fazla takipçiye sahip olmasının onu küresel çapta içerik üreticilerinin en üst %1-2’lik dilimine yerleştirdiğini belirtiyor.
‘Biraz yenilenmeye ihtiyacımız vardı’
Zhou gibi satranç içerik üreticileri, bu kadim oyunu 21. yüzyıla taşımaya yardımcı olanlar arasında yer alıyor.
Eskiden elit satranç neredeyse tamamen sessiz salonlarda, saatlerce süren oyunlarla oynanırdı ve sıradan izleyicilerin ilgisini çekmek için pek çaba gösterilmezdi, ancak bu durum artık değişiyor.
En üst düzey turnuvalarda giderek artan bir şekilde “hızlı” ve “yıldırım” satranç süre sınırları uygulanıyor; oyuncu başına oyun başına üç dakika kadar kısa süreler veriliyor ve kritik anlarda oyuncuların maruz kaldığı stresi göstermek için kalp atış hızı monitörleri takılıyor.
Geçtiğimiz yıl, satranç, dünyanın en büyük rekabetçi oyun etkinliklerinden biri olan ve Suudi Arabistan’ın Riyad kentinde düzenlenen Esports Dünya Kupası’nda ilk kez yer aldı. Bu yıl
ise satranç, daha da fazla katılımcıyla geri dönüyor.
Uluslararası turnuvalarda yorumcu ve röportajcı olarak çalışan kadın uluslararası usta Fiona Steil-Antoni, tüm bunların satrancın “yaşlı adam oyunu” imajından kurtulmasına yardımcı olduğunu söylüyor:
“Bence biraz yenilenmeye ihtiyacımız vardı. Ve bunu büyük ölçüde gerçekleştiriyoruz.”
Fiona Steil-Antoni, satranç oyununun kendi yaşam süresi içinde “bir tür” cinsiyet eşitliğine daha da yaklaşacağı konusunda “temkinli bir iyimserliğe” sahip olduğunu söylüyor.
‘İçerik üretmeyi düşünmeyi hiç bırakmadım.’
Zhou gibi yayıncıların izinden gidenlerden biri de Sarah El Barbry.
Mısırlı ve Faslı ebeveynlere sahip olan ancak Paris’te büyüyen 24 yaşındaki genç kadın, 2023’ten beri TikTok’ta satranç içerikleri üretiyor, ancak Fransızca yayın yapan kadın sayısının az olduğunu fark edince geçen yıl yayıncılığa başladı.
Ürettiği içerikler arasında çevrimiçi satranç oynaması, eğitici içerikler ve oyuncuların tahtayı zihinlerinde canlandırdığı, gözleri bağlı olarak oynama gibi yüz yüze yapılan yarışmalar yer alıyor.
Geçtiğimiz yılın Kasım ayında, El Barbry’nin sadece bir şah ve kraliçe ile satranç oyununa başlayıp mat ettiği bir video viral oldu, 28 milyon izlenme sayısına ulaştı ve ona 10.000 yeni takipçi kazandırdı.
Şu anda tüm platformlarda 75.000’den fazla takipçisi var.
“İşe başladığımdan beri içerik üretmeyi düşünmeyi hiç bırakmadım. Bazen gece yarısından sabah 3’e kadar çalışıyorum.”
Ancak satranç içerik üretimi, büyük başarı elde edenler için kazançlı olsa da, başarı garantisi yoktur.
El Barbry, YouTube’a yayılmadan önce ilk başlarda yayınlardan ayda sadece 117 dolar kazanıyordu.
Şu anda ayda yaklaşık 1.700 dolar kazanıyor, ancak bu hala Fransa’nın asgari ücretinin altında.
El Barbry’nin geliri artarken, Willment, izleyici kitlesi oluşturan yayıncıların başarısının, “binlerce, hatta milyonlarca insanın” hiçbir şey kazanmadan, başarıya ulaşmaya çalıştığı gerçeğini “gölgede bıraktığını” açıklıyor.
Sarah, Paris’teki ailesinin dairesinden canlı yayın yapıyor. Kendine yayıncı olarak başarılı olmak için altı ay süre verdi.
‘Kız olduğum için daha çok izleyicim olduğunu biliyorum.’
Twitchmetrics adlı, Twitch’teki izleyici etkileşimini takip eden çevrimiçi bir platforma göre, Ocak 2026 itibarıyla, büyük
kurumsal kanallar hariç, Twitch’teki en çok izlenen 20 satranç yayınından yaklaşık yarısı kadın yöneticiler tarafından yönetilen kanallara aitti.
Ancak satranç içerik üreticilerinin ve izleyicilerinin çoğu erkek.
El Barbry, platformlar genelindeki izleyici kitlesinin başlangıçta %95’inin erkek olduğunu, şu anda ise bu oranın yaklaşık %85’e düştüğünü tahmin ediyor.
Kadın olduğu için bazı erkek yayıncılardan daha fazla izleyici çektiğine inanıyor:
“Bununla ilgili bir sorunum yok çünkü biliyorsunuz, bu oyunun bir parçası.”
Zhou, YouTube izleyicilerinin yaklaşık %80’inin erkek olduğunu, ancak Instagram’daki satranç sayfasının %50-%50 oranında kadın ve erkekten oluştuğunu söylüyor ve bunun “oldukça çılgın ve oldukça havalı” olduğunu belirtiyor.
Oyunun zirvesindeki kadınlar
Satrançtaki bu yükselişin, daha fazla kadın ve kız çocuğunun rekabetçi satranç oynamasına yol açtığına dair kanıtlar var.
Dünya Satranç Federasyonu FIDE’ye kayıtlı kadın oyuncuların “standart” zaman kontrolü (ki bu kontrol çoğu rekabetçi oyunda kullanılır) için oranı 2020’de %10’dan 2026’da %16,5’e yükseldi.
Yine de, elit kesim hâlâ eskisi gibi erkeklerin egemenliğinde.
Şu anda ilk 100 oyuncu arasında hiçbir kadın bulunmuyor ve tarihte bu başarıya sadece üç kadın ulaşmıştır.
Çalışmalar, erkekler ve kadınlar arasındaki performans farkının, düşük katılım oranları, kadın antrenör eksikliği ve kızların ve kadınların genellikle düşmanca bulduğu oyun ortamları da dahil olmak üzere bir dizi faktörle açıklanabileceğini öne sürüyor.
Satrancın ilkokul düzeyinde öğretildiği ülkelerde katılım farkları çok daha azdır; örneğin Moğolistan’da FIDE’ye kayıtlı oyuncuların yaklaşık %40’ı kadındır, Sri Lanka’da bu oran %35, Uganda’da ise %30’dur.
Steil-Antoni, işlerin daha iyiye doğru değiştiğine inanıyor ve oyunun “benim ömrüm içinde bir tür eşitliğe daha da yaklaşacağı” konusunda “temkinli bir iyimserliğe” sahip olduğunu ekliyor.
Judit Polgar, satrançta en üst seviyeye ulaşan tarihteki tek kadındır. 15 yaşında, Bobby Fischer’ın dünya rekorunu kırarak o zamana kadar en genç büyükusta oldu. Dünya sıralamasında sekizinci sıraya kadar yükseldi.
‘Ya her şey olacak ya da hiçbir şey’
Zhou’nun artık satrançtan öte hedefleri var.
Yaşam tarzı, seyahat ve moda içerikleri üretmeye de başladı
ve Ekim ayında Paris Moda Haftası’na katıldı.
Şimdi ise bir modellik ajansıyla anlaşmayı ve Instagram’daki satranç sayfasında bir milyon takipçiye ulaşmayı umuyor.
Bu arada El Barbry, yayıncı olarak kendini kanıtlamak için kendine altı ay süre tanımaya kararlı.
Eğer olmazsa, yedek planı, inşaat mühendisliği diploması ve işletme yönetimi yüksek lisans derecesiyle kurumsal dünyada bir kariyer yapmak.
Ocak ayında, büyük bir e-spor etkinliğinde ilk kez yorumcu olarak sahneye çıktı.
Son birkaç ayın bir “macera” gibi geçtiğini söylüyor;
“Bu yılın çok çılgın geçeceğini hissediyorum. Ya her şey olacak ya da hiçbir şey.”
