Diyarbakır’ın Sur ilçesinde bulunan Surp Giragos (Aziz Cyricus) Kilisesi, şehrin en önemli tarihi ve kültürel yapılarından biridir. Bu kilise, Ortadoğu’daki en büyük Ermeni kilisesi olarak kabul edilmektedir.
Nûpel TV, bu tarihi inanç mekanını görüntüledi…
Tarihi İnşası ve Değişimler
Kilisenin tarihi 1515-1518 yıllarına kadar uzanmaktadır. Yapı, 17. ve 18. yüzyıllarda restore edilip genişletilmiş olsa da, 1880 yılında çıkan büyük bir yangınla tamamen küle dönmüştür. Bugün ayakta duran yapı ise 1883 yılında yeniden inşa edilmiştir.
Kilisenin mimarisi, klasik Ermeni kilise mimarisinden farklı olarak sütunlu ve düz çatılı tarzındadır; bu yönüyle Amed’deki Ermeni Katolik Kilisesi’ne ve bölgedeki camilere benzerlik gösterir. 1913 yılında çan kulesine yıldırım isabet etmiş ve zarar görmüştür ancak aynı yıl içinde onarılmıştır. O dönemde çan kulesi şehrin en yüksek yapısıydı; cami minarelerinden daha yüksek olması nedeniyle Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında tartışmalara konu olmuştur.
Karanlık Dönemler ve Tahribat
Birinci Dünya Savaşı sırasında kilise, Alman Ordusu’nun karargahı olarak kullanıldı. 1915 Ermeni Soykırımı döneminde şehrin Hristiyan nüfusu yok edildi ve çan kulesi top mermileriyle yıkıldı. Savaştan sonra devlet bu yapıyı askeri kışla, depo ve kumaş fabrikası olarak kullandı.
1960 yılında kilise, geri kalan Ermeni cemaatine teslim edildi ancak yapı harabe durumdaydı. 1915’ten 2011 yılına kadar burada hiçbir dini ayin yapılmadı. 1990’lı yıllarda aşırı kar yağışı nedeniyle çatısı çöken kilisenin iç kısmı yağmur ve karın etkisine maruz kaldı.
Yenileme ve Kamulaştırma
2000’li yıllarda Hristiyan toplumla uzlaşmanın bir simgesi olarak restorasyon süreci başladı. İstanbul Ermenileri tarafından kurulan Surp Giragos Ermeni Kilisesi Vakfı, 2009 yılında yenileme çalışmalarını üstlendi. Ermeni diasporası ve yerel siyasi otoritelerin desteğiyle kilise, 23 Ekim 2011’de yeniden açıldı.
Ancak Şubat 2016’da Sur ilçesinde yaşanan çatışmalar nedeniyle kilisenin çevresi zarar gördü. 26 Mart 2016 tarihinde Türkiye hükümeti “acele kamulaştırma” kararıyla kiliseye ve Sur’daki mülklerin %80’ine el koydu. Yaklaşık 30 milyon liraya mal olan yenileme çalışmalarının ardından kilise, 7 Mayıs 2022’de kapılarını tekrar ziyarete açtı.
Mimari Özellikler
- Kapasite: Kilise yaklaşık 3000 kişiyi aynı anda ağırlayabilmektedir.
- Boyutlar: Taban alanı yaklaşık 31 metre uzunluğunda ve 35 metre genişliğindedir.
- İç Mekan: İçeride çatıyı taşıyan 16 adet yekpare sütun ve 20 kemer bulunmaktadır.
- Mihraplar: En dikkat çekici özelliği 7 mihrabının bulunmasıdır; bunların 5’i alt katta, 2’si ise üst katta yer alır.
- Diğer Bölümler: Kilisenin yanında Patrikxane binası, evler, bir kuyu ve üç avlu bulunmaktadır; tüm bunlar kompleksin bir parçası olarak inşa edilmiştir.
