Bugün “sanat” adı altında piyasaya sürülen üretimlerin büyük bölümü, sanatın kendisi değil; kirlenmiş bir pazarın dolaşıma soktuğu metadır. Postmodern çağın çürümüş sanat anlayışı estetiği değil çıkarı, üretimi değil tüketimi, hakikati değil görünürlüğü kutsamaktadır. Bu düzende sanatçı artık hakikatin peşinde koşan bir özne değil; algoritmaya, piyasa beklentisine ve popülerliğe göre pozisyon alan bir pazarlamacıdır.
Bu yozlaşmanın en ağır hedeflerinden biri ise Kürt müziğidir. Yüz yılı aşkın bir süredir Kürt ezgileri sistematik biçimde gasp edilmekte, dili dönüştürülmekte ve başka halkların kültürel üretimiymiş gibi yeniden servis edilmektedir. 1917–1927 yılları arasında İstanbul’da faaliyet gösteren ve Osmanlı Devleti’nin ilk resmî müzik okulu olan kurumla birlikte başlayan bu asimilasyon sürecinde, Kürtçe melodiler alınarak Türkçe sözlerle yeniden paketlenip dolaşıma sokulmuştur. Bu durum çoğu zaman “kültürel etkileşim” gibi masum bir kavramla perdelenmektedir. Oysa bu, açık bir kültürel sömürüdür; bir halkın hafızasına müdahaledir. Müziğini dönüştürerek onu kendine yabancılaştırma operasyonudur. Üstelik bu süreci yürütenlerin önemli bir kısmının Kürt kimliğine sahip olması, durumu daha da çarpıcı kılmaktadır.
Ancak bugün gelinen noktada mesele daha da ağırlaşmıştır. Çünkü bu tahribat artık yalnızca dışarıdan gelmemektedir. Asıl yıkım, içeriden, “kendi” olduğunu iddia edenler eliyle derinleştirilmektedir.
Son yıllarda bunun örnekleri son derece açıktır. Azad Bedra’nın “Lê Amedê” eserinin müziğini birebir koruyarak sözlerini değiştirip Amedspor’a atfetmesi; yine “Berxwedan Xweş Doze” eserini “Geliyor Geliyor Amedspor Geliyor” biçiminde yeniden kurgulaması, bu yozlaşmanın güncel ve çarpıcı örnekleridir. Bu yapılan şey, bir eseri yaşatmak ya da dönüştürmek değildir. Bu, bir eserin ruhunu boşaltmak, onu bağlamından koparmak ve araçsallaştırmaktır.
Burada mesele kişisel değildir. Azad Bedran’ı çocukluğundan beri tanırım; saygılı bir gençtir. Eleştirim onun şahsına değil, onu üreten zihniyetedir. Bu zihniyet; sanatçı değil “artist”, yani sahne dolduran figürler üretir. On yıllardır hem Kürdistan’da hem metropollerde kendini yeniden üreten bu yapı; sanatın bilimiyle, etiğiyle ya da estetik derinliğiyle değil, anlık tüketimle ilgilenir. Amaç üretmek değil, doldurmaktır. Bu yüzden bugün ortalık yalnızca bir “Azad Bedran” meselesi değildir; yüzlerce benzeriyle doludur.
Aynı zihniyetin bir başka yüzü ise tersine işleyen kültürel deformasyondur: Türkçe ezgilerin Kürtçe sözlerle yeniden dolaşıma sokulması (Şervano = Mavilim Mavişelim, Muxtaro = Su Sızıyor, Xerîbim Ez Xerîbim = Bu Gala Daşlı Gala…). Bu örnekler bir “uyarlama” değil, ucuz bir sanat anlayışının ürünüdür. Sanat ahlakından yoksun bir yaklaşımın kendini sunma biçimidir. Ne orijinaline sadık kalır ne de yeni bir değer üretir; aksine kültürel kimliksizleşmeyi besleyen, içi boş bir tekrar üretir.
Kürt kültürüne hizmet ettiğini iddia eden bu yaklaşım, gerçekte bu kültürü tüketen, pazarlayan ve aşındıran bir işleve sahiptir. Halkın kolektif hafızasında yer etmiş eserleri alıp üzerine güncel çıkarlarına hizmet eden sözler yazmak ve bunu “üretim” diye sunmak; düpedüz kültürel istismardır. Bu, sanat değildir. Bu, fırsatçılıktır.
Bir eserin ruhunu, tarihini ve ait olduğu halkın duygusunu yok sayarak onu yeniden paketlemek yalnızca estetik bir yoksunluk değil; aynı zamanda ciddi bir ahlaki çöküştür. Sanatçı; hazır olanı eğip bükerek sunan değil, yeni olanı yaratan, geçmişle bağ kuran ve onu ileri taşıyan kişidir. Bunun dışındaki her şey, sanatın taklididir.
Dışarıdan gelen asimilasyon politikaları elbette vardır ve süreklidir. Ancak içeriden gelen yozlaşma çok daha tehlikelidir. Çünkü dış müdahale görünürdür; teşhis edilir. İçeriden gelen ise meşrulaştırılır, alkışlanır ve zamanla normalleşir. İşte asıl yıkım tam da burada başlar.
Açık konuşmak gerekir: Bu zihniyet varlığını sürdürdüğü sürece Kürt müziğini yok etmek için dışarıdan hiçbir güce ihtiyaç yoktur. Çünkü en büyük tahribat zaten içeride, bizzat “koruduğunu” iddia edenler tarafından gerçekleştirilmektedir.
Bu mesele artık sadece bir müzik meselesi değildir. Bu, bir halkın hafızasına, kimliğine ve onuruna yönelik doğrudan bir müdahaledir. Ve buna karşı sessizlik, bu tahribatın ortağı olmaktır.
HUNER Û BERJEVENDÎ
Tiştên ku îro bi navê “huner” tên pêşkêşkirin, piranî ne huner bixwe ne; ew metayên bazareke qirêj in. Têgihîştina hunerê ya serdema postmodern ku rizî ye; ne estetîkê, berjewendiyê; ne hilberînê, xerckirinê; ne heqîqetê, xuyabûnê pîroz dibîne. Di vê pergalê de hunermend êdî ne kirdarekî (suje) li pey heqîqetê ye; ew bazirganekî pozîsyonê ye ku li gorî algorîtmayan, li benda bazarê û li gorî populerbûnê tevdigere.
Yek ji armancên herî giran ên vê yozbûnê (deformasyonê) muzîka kurdî ye. Zêdetirî sed sal in ku awazên kurdî bi awayekî sîstematîk tên talankirin, zimanê wan tê guhertin û wekî berhema gelên din ji nû ve tên pêşkêşkirin. Ev pêvajoya asîmîlasyonê ya ku bi saziya yekemîn a fermî ya muzîkê ya Dewleta Osmanî (1917–1927) li Stenbolê dest pê kir; melodiyên kurdî girtin, gotinên tirkî lê kirin û bi pakêteke nû xistin nav bazarê. Ev rewş piranî bi têgihên bêguneh ên wekî “bandora çandî” tê vedişartin. Lê belê ev, mêtingeriya çandî ya eşkere ye; destwerdana li bîra gelekî ye. Operasyona guhertina muzîkê û biyanîkirina wê ye. Ya herî balkêş jî ev e ku beşekî girîng ê kesên vê pêvajoyê dimeşînin, bi nasnameya xwe kurd in.
Lê îro mesele hîn giran we bûye. Çimkî ev tahrîbat êdî tenê ji derve nayê. Hilweşîna esasî, ji hundir ve, bi destê kesên ku îdîa dikin “em bi xwe ne” tê kûrkirin.
Nimûneyên vê yên salên dawî gelekî eşkere ne. Azad Bedran ku muzîka berhema “Şervano” wekî xwe parastiye lê gotinên wê guhertine û diyarî Amedsporê kiriye; dîsa berhema “Berxwedan Xweş Doze” bi şêweyê “Geliyor Geliyor Amedspor Geliyor” ji nû ve hûnandiye, mînakên herî rojane û balkêş ên vê yozbûnê ne. Ev tiştê tê kirin, ne zindîkirin an veguherandina berhemekê ye. Ev valakirina ruhê berhemê ye, qutkirina wê ya ji kontekstê (çerçoveyê) û amûrkirina wê ye.
Li vir mesele ne kesane ye. Ez Azad Bedran ji zarokatiya wî ve nas dikim; xortekî bihurmet e. Rexneya min ne li kesayetiya wî, li wê zîhniyeta ku wî hildiberîne ye. Ev zîhniyet; ne hunermend, lê belê “artist”an, yanî fîgurên ku tenê sehneyê tijî dikin hildiberîne. Ev strukturên ku bi dehan salan e hem li Kurdistanê hem jî li metropolan xwe nû dikin; ne bi zanist, exlaq an kûrahiya estetîk a hunerê re, lê bi xerckirina rojane re mijûl dibin. Armanc ne afirandin e, tijîkirin e. Ji ber vê yekê, îro mesele ne tenê “Azad Bedran”ek e; derdor bi sedan mînakên wî tije ye.
Aliyekî din ê heman zîhniyetê jî deformasyona çandî ya berovajî ye: Awazên tirkî bi gotinên kurdî ji nû ve tên belavkirin (Şervano = Mavilim Mavişelim, Muxtaro = Su Sızıyor, Xerîbim Ez Xerîbim = Bu Gala Daşlı Gala…). Ev mînak ne “uyarlama” ne, berhemên têgihîştineke hunerê ya erzan in. Nêzîkatiyeke bêexlaq a hunerî ye ku xwe nîşan dide. Ne ji orîjînalê re dilsoz e, ne jî nirxekî nû diafirîne; berovajî vê, dubarekirineke vala ye ku bêkêşkirina nasnameya çandî xwedî dike.
Ev nêzîkatiya ku îdîa dike xizmeta çanda kurdî dike, di rastiyê de xwedî fonksiyoneke wisa ye ku vê çandê dixwe, difiroşe û dihelîne. Girtina berhemên ku di bîra kolektîf a gel de cih girtine, nivîsandina gotinên ku xizmeta berjewendiyên rojane dikin û pêşkêşkirina vê wekî “hilberîn”; îstîsmara çandî ya rasterast e. Ev ne huner e. Ev firsendkarî ye.
Tunekirina ruh, dîrok û hestên gelekî yên di berhemekê de û pakêtkirina wê ya ji nû ve, ne tenê kêmasiyeke estetîk e; di heman demê de hilweşîneke exlaqî ya mezin e. Hunermend; ne kesê ku tiştên amade qat dike û pêşkêş dike ye, hunermend ew e ku tiştên nû diafirîne, bi paşerojê re têkiliyê datîne û wê ber bi pêş ve dibe. Ji xeynî vê her tişt, teqlîda hunerê ye.
Siyasetên asîmîlasyonê yên ji derve helbet hene û berdewam in. Lê belê yozbûna ji hundir hîn xetertir e. Çimkî destwerdana ji derve xuya ye; tê tespîtkirin. Lê ya ji hundir tê rewakirin, tê çepikandin û bi demê re dibe tiştekî asayî. Hilweşîna esasî tam li vir dest pê dike.
Divê mirov zelal biaxife: Heta ku ev zîhniyet hebe, ji bo tunekirina muzîka kurdî hewcedarî bi tu hêzeke ji derve tune ye. Çimkî tahrîbata herî mezin jixwe li hundir, ji aliyê kesên ku îdîa dikin “em diparêzin” ve tê kirin.
Ev mesele êdî ne tenê meseleya muzîkê ye. Ev, destwerdaneke rasterast e li ser bîr, nasname û rûmeta gelekî. Û li hemberî vê bêdengmayîn, şirîkatiya vê tahrîbatê ye.
