Di Folklora Kurdî de Têkiliya Avhewa û Dilsoziyê: Çîroka Lawê Qers
Her civak bi taybetmendiyên xwe yên erdnîgarî, çandî û bawerî tê naskirin. Kurdistan jî bi erdnîgariya xwe ya çiyayî û mercên xwe yên giran ên siruştê, bûye çavkaniya gelek çîrok û efsaneyên ku ezmûnên jiyanê vediguhêzin nifşên nû. Yek ji van mînakên balkêş jî çîroka “Lawê Qers” e ku ji navçeya Licê ya Amedê derketiye û girêdayîbûna mirov, heywan û xwezayê bi rengekî trajîk û hîndar nîşan dide.
Licê û Çanda Bazirganiyê
Licê di dîrokê de ji ber ku li ser du rêyên stratejîk ên karwanan (xeta Erzirom-Heleb û Serhed-Amed) cih digirt, wekî navendeke bazirganiyê dihat naskirin. Ev yek bûye sedem ku çanda “karwanî” û rêwîtiyên dûr û dirêj di nav gel de bibe mijara sereke ya wêjeya devkî. Qehremanê çîroka me, Lawê Qers, ji vê çandê tê û wekî bazirganekî serhişk tê naskirin.
Gîta Zivistanê: Şeva Lawê Qers
Li gorî salnameya gelêrî, şeva herî sar a zivistanê dikeve destpêka meha Sibatê (1’ê Sibatê yan jî di navbera 1-5’ê mehê de). Ji vê şevê re dibêjin “Gît”. Ev dem, dawiya meha “Çile” serê Kanûna Paşîn û destpêka guherîna hewayê ye. Lawê Qers, tevî hemû hişyariyên malbat û cîranên xwe, di vê dema herî xeternak de bi 7 qantirên xwe derdikeve rêya Qersê.
Demsala Zivistanê û Serma
Di salnameya gelêrî de, zivistan li gorî dijwariya sermayê bi serdemên taybet tê dabeşkirin. Li gorî vê dabeşandinê:
- Şevên herî sar: Di salê de şevên ku serma herî zêde lê giran dibe, şevên Kanûna Paşîn in.
- Dabeşbûna Kanûnan: Kanûna Pêşîn ji 10 rojan û Kanûna Paşîn jî ji 11 rojan pêk tê. Ev her du serdem wekî navika zivistanê û lûtkeya sermayê tên qebûlkirin.
- Çile: Piştî van her du serdeman, heyama Çile dest pê dike ku ew jî bi tevahî 40 roj e. Ev heyam wekî “Çileyê Zivistanê” tê naskirin û di jiyana gundan de xwedî cihekî girîng e.
Di Navbera Mirin û Jiyanê De: Serpêhatiya Lawê Qers
Dema Lawê Qers di rê de bi serma û seqema kujer re rû bi rû dimîne, ji bo ku neqerise, serî li rêbazeke biderd û biêş dide. Ew zikê qantirên xwe yek bi yek diqelêşe, dikeve hundirê wan û xwe li wir germ dike.
Sermaya Qersê ne tenê hewa ye; ew kêreke tûj e ku hestiyên mirov qul dike. Di nav vê seqema kujer de, serpêhatiya Lawê Qers wekî metneke trajîk û nîşaneya vîna mirovî ya ji bo jiyanê di bîra gel de cih girtiye.
Rûbirûbûna bi Mirina Sar re
Dema ku ew di rê de asê dimîne, sermaya ku hesin diqelêşîne dest pê dike. Lawê Qers fêm dike ku ne agirê wî heye û ne jî stargehek ku xwe lê biparêze. Li vir, li hemberî mirina ku bi her nefesê re nêzîk dibe, ew biryara herî dijwar a jiyana xwe dide.
Rêbaza Biderd û Biêş
Ji bo ku neqerise û bedena wî nebe qeşayek, ew qantirên xwe yên ku hevalên rêya wî ne, qurbanî dike. Yek bi yek zikê wan diqelêşe û bedena xwe ya qerisî dixe hundirê hundirê wan ê germ. Ev kiryar:
- Nîşaneya bêçaretiya herî kûr e.
- Wêneyê têkoşîna man û nemanê ye.
- Nîşana wê yekê ye ku ji bo jiyanê, mirov dikare biêştirîn rêbazan jî bikar bîne.
Wateya Wêjeyî û Dîrokî
Ev serborî di wêjeya devkî û bîra civakî ya herêmê de cihê “mirovê di nav siruştê de” nîşan dide. Lawê Qers bi vê rêbaza biderd, ne tenê jiyana xwe rizgar dike, di heman demê de mîrateyeke li ser giranî û dijwariya jiyana li van herêman li pey xwe dihêle.
- Hêmana “Heft”: Di çîrokê de hejmara heft (7) sembolîk e. Hewa 7 caran dibe ewr (nerm dibe) û 7 caran dibe sayî (cemidî dibe). Lawê Qers jî her 7 qantirên xwe qurban dike da ku heta sibehê sax bimîne.
Ceribandina Dilsoziyê: Dotmam û Biyanî
Piştî ku Lawê Qers bi saxî vedigere malê, ew rastî du helwestên cuda tê. Ev beş, pîvana hezkirin û dilsoziyê di çanda kurdî de nîşan dide:
- Jina Biyanî: Bi gotinên xweş û fêlbaziyê dibêje ku ew neşiyaye rakeve, lê dema mêrê wê jê dipirse “Hewa çawa bû?”, ew bersiveke şaş dide. Ev nîşan dide ku wê tenê xwestiye xwe şîrîn bike û bi rastî ne di xema mêrê xwe de bûye.
- Dotmama Wî: Bi mirûzekî xemgîn û bi rastgoberî guherînên hewayê (7 caran ewr û 7 caran sayî) dibêje. Ev agahdarî îspat dike ku wê heta sibehê çavê xwe negirtiye, bi baldarî li asîman nêriye û bi rih û can bi mêrê xwe re qerisiye.
Gotina Dawî
Lawê Qers piştî vê ceribandinê, rastiya hezkirinê fêm dike û bi vê gotina navdar a ku derbasî nav methelokên kurdî bûye, encamê girê dide:
“Ji erdan erdê xam, > Ji şûran şûrê şam, > Ji jinan bînin dotmam.”
Ev çîrok ne tenê çîrokeke li ser sermayê ye; di heman demê de dersên li ser naskirina mirovan, nirxê dilsoziyê û tecrubeyên hezarsalan ên li ser avhewayê ye. Parastin û nivîsandina van berheman, erkeke mezin e ji bo mayindekirina nasnameya civakî.
