Bir aktörü anlamak için söylediklerine değil, söylemediğine bakmak gerekir. Devlet Bahçeli onlarca yıldır “Kürt meselesi” demedi. Ama Kürt halkının kaderini etkileyen her büyük kırılmada, sessizce ve belirleyici biçimde oradaydı.
CESUR KONUŞAN ADAM VE ARKASINDAKİ PROJE
Türkiye’de siyasi çevreler son dönemde şaşkınlıklarını dile getiriyor: “Bahçeli çok cesur konuşuyor.” Gerçekten de öyle görünüyor. Onlarca yıl Öcalan’ın adını bile ağzına almayan, PKK ile her türlü teması “ihanet” olarak niteleyen Devlet Bahçeli, bugün Öcalan’ı barış sürecinin bir parçası olarak tartışmaya açıyor.
Ama bu cesaret mi, yoksa görev mi?
Bahçeli’nin temsil ettiği taban düşünüldüğünde bu söylemlerin ne kadar sıra dışı olduğu ortaya çıkıyor. Kafkasya’dan, Balkanlardan, Orta Asya’dan farklı kökleri olan; İslam üzerinden yeniden inşa edilmiş bir Türk kimliğiyle şekillenmiş; milliyetçi bir ideoloji ile yetiştirilmiş bir seçmen tabanı. Bu tabanın sözcüsü için Öcalan’ı kamusal tartışmanın içine çekmek, olağan bir siyasi hamle değildir.
O halde şu soruyu sormak gerekir: Bahçeli bunu neden yapıyor?
Cevabı anlamak için Türk devletinin yüz yıllık karakterine, Erdoğan’ın bugünkü iktidar denklemine ve bölgesel jeopolitiğe birlikte bakmak gerekiyor. Bahçeli bu üç unsurun kesiştiği noktada durmaktadır.
DEVLETİN KARAKTERİ: KÜRDİ VAROLUŞU TEHDİT OLARAK GÖRMEK
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana süregelen bir ana strateji vardır: Kürt kimliğini varoluşsal bir tehdit olarak konumlandırmak ve bu tehdidi farklı dönemlerde farklı araçlarla yönetmek.
Bu strateji Kurtuluş Savaşı döneminde örtülü biçimde başladı. Mustafa Kemal, Anadolu’nun kurtuluşu için Kürt aşiret liderlerine ve halkına çağrı yaptı. Ortak vatan, ortak din, ortak düşman söylemiyle Kürtlerin desteğini aldı. 1920’de toplanan Büyük Millet Meclisi’nde Kürt mebuslar yer aldı. Lozan görüşmeleri sürerken Kürt özerkliğine dair tartışmalar gündemdeydi.
Sonra ne oldu?
Cumhuriyet ilan edildi. Vaatler gündemi terk etti. 1925’te Şeyh Said, 1930’da Ağrı, 1937-38’de Dersim. Her biri farklı koşullarda patlak veren, ama hepsinin altında aynı devlet mantığı yatan süreçler: Kürt kimliğini bastırmak, inkâr etmek, asimile etmek.
Amasya Tamimi’nden Lozan’a uzanan dönemde verilen sözlerin nasıl geri alındığını tarih belgeledi. Cumhuriyet boyunca güvenlik supabını en ince ayrıntısına kadar ayarlamış bir devlet aygıtı, bu temel stratejiyi hiç terk etmedi. Yalnızca araçlarını dönemin koşullarına göre güncelledi.
Bugün de aynı çerçeve geçerliliğini koruyor. Araçlar değişti, hedef değişmedi.
ARAÇLARIN TARİHİ: ASKERİ OPERASYONDAN BEYAZ ASİMİLASYONA
Türk devletinin Kürt meselesini yönetme biçimi dönemden döneme farklılaştı, ama ana eksen hep korundu.
İlk dönemde araç doğrudan şiddetti. Dersim’de binlerce kişi hayatını kaybetti, hayatta kalanlar zorla sürgün edildi. “Kürt” sözcüğü kamusal alandan silindi, dil ve kimlik inkârı devlet politikasına dönüştü.
Sonraki dönemde araç kültürel asimilasyondu. Zorunlu Türkçe eğitim, Kürtçenin kamusal alandan çekilmesi, yer adlarının değiştirilmesi. Fiziksel baskı yerini idari ve kültürel silgiye bıraktı, ama yönelim aynıydı.
1990’larda araç yeniden sertleşti. Köy boşaltmaları, zorla göç, yargısız uygulamalar. Milyonlarca insan yerinden edildi, toplumsal bağlar koparıldı.
2000’lerde söylem yumuşadı. “Açılım” adı verilen süreçler başlatıldı, ancak somut kazanımlar her seferinde sınırlı kaldı ve büyük ölçüde geri alındı.
Bugün ise devreye giren araç daha sessiz ve daha uzun solukludur: örgütsüzleştirme ve kimliksizleştirme. Fiziksel şiddetin görünürlüğü azalırken, Kürt siyasi iradesini çerçeveleme, yönlendirme ve devlet yapısına entegre etme çabaları öne çıkıyor. Bu, beyaz asimilasyon olarak tanımlanabilecek bir modeldir.
Bahçeli’nin bugünkü söylemini bu sürecin içinde okumak gerekir.
BAHÇELİ’NİN SİYASİ KURULUŞU: İDEOLOJİ DEĞİL, ARAÇ
Devlet Bahçeli, Türk milliyetçiliğinin en sert kolundan gelir. Alparslan Türkeş’in MHP’sinde yetişmiştir. Ancak Türkeş’in kitlesel ve ideolojik milliyetçiliğinin aksine Bahçeli farklı bir profil geliştirdi: ölçülü, kurumsal, devlet odaklı.
1999’da Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının yarattığı milliyetçi atmosferi iyi okuyarak MHP’yi yüzde on sekizle koalisyon ortağı yaptı. 2002 ekonomik krizinin ortağı olarak barajın altında kaldı ve siyaseten bittiği ilan edildi. Bunu iddia edenler yanıldı.
Çünkü Bahçeli’nin gücü oy oranından değil, devletle kurduğu yapısal ilişkiden ve uzun vadeli pozisyon almaktaki sabrından gelir. Milliyetçilik onun için bir ilke değil, bir araçtır. Asıl pusulası devlet aklıdır.
Bu nedenle Bahçeli, milliyetçi tabanın kabullenmekte zorlandığı adımları zaman zaman bizzat öne çıkarabilir. Belirleyici soru, adımın milliyetçi duyguya uygun olup olmadığı değil, devletin uzun vadeli çıkarına hizmet edip etmediğidir. Bu hesap tuttuğunda Bahçeli, söylem ne kadar sıra dışı görünürse görünsün, o yönde hareket edebilir.
ÇÖZÜM SÜREÇLERİ VE BAHÇELİ’NİN TUTUMU
2009’da başlayan “demokratik açılım” sürecinde Türk devleti, Kürt meselesini güvenlik çerçevesinden kısmen çıkarıp siyasi müzakere zeminine taşımayı denedi. Devlet kurumları düzeyinde görüşmeler yürütüldü, çeşitli reform adımları gündeme geldi.
Bahçeli bu sürecin en tutarlı eleştirmenlerinden biri oldu. Müzakere yaklaşımını devlet otoritesinin zayıflaması olarak nitelendirdi, milliyetçi tabandaki rahatsızlığı siyasi bir dile çevirdi. Sürecin meşruiyet zeminini sürekli sorguladı.
2013-2015 döneminde yürütülen ve kamuoyunda “çözüm süreci” olarak bilinen girişim, Türkiye tarihinin en kapsamlı siyasi denemesiydi. Ateşkes, karşılıklı adım tartışmaları, müzakere zemininin oluşturulmaya çalışılması. Ama süreç 2015’te çöktü. Ardından şehirlerde çatışma, ağır tahribat, bölge üzerindeki siyasi ve insani sonuçlar geldi.
Bahçeli bu çöküşü “devletin kendine gelmesi” olarak yorumladı. Güvenlik merkezli modele dönüşü destekledi.
Kürt halkı ise bu süreçte en ağır bedeli ödeyenler arasında yer aldı.
CUMHUR İTTİFAKI: STRATEJİK YAKINLAŞMA
2015 sonrasında Bahçeli’nin konumu köklü biçimde değişti. Yıllarca AKP’ye mesafeli duran Bahçeli, 2016 sonrasında Erdoğan’la yakınlaştı. 2018’de Cumhur İttifakı kuruldu.
Bu yakınlaşma nasıl açıklanabilir? İki lider, 2015 kırılmasının ardından aynı siyasi zemine ulaşmıştı: güvenlik önceliği, merkezi devlet yapısı, Kürt siyasi hareketinin parlamenter alanının daraltılması. Erdoğan bu zemine geç geldi, Bahçeli zaten oradaydı.
Cumhur İttifakı döneminde Kürt siyasi temsiline yönelik uygulamalar yoğunlaştı. Seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınıp yerlerine kayyum atanması, siyasi partiler üzerindeki hukuki baskılar, seçilmiş temsilcilerin yargılanması. Bu süreçlerde Bahçeli yalnızca destek vermekle kalmadı, zaman zaman bizzat talep eden konumunda oldu.
Bahçeli bu tabloda hem Erdoğan’ın koalisyon ortağıdır hem de milliyetçi tabanın “devlet güvende” güvencesini aldığı sestir.
ORTADOĞU JEOPOLİTİĞİ: ROJAVA VE DIŞ FAKTÖRLER
Bugünkü süreci yalnızca Türkiye’nin iç dinamikleriyle açıklamak eksik kalır. Dış faktörler ve Ortadoğu jeopolitiği, sürecin zeminini belirleyen unsurlar arasındadır.
Suriye’deki gelişmeler bu bağlamda belirleyici bir rol oynadı. Türk devleti, Suriye’deki stratejik hedeflerine büyük ölçüde ulaştı. Kürt siyasi ve askeri özerkliğinin en somut ifadesi olan Kuzey Suriye’deki yapılanmanın statüsü fiilen dönüştürüldü. Bu, Ankara açısından kayda değer bir stratejik kazanımdı.
Dış cephede elde edilen bu sonuç, iç siyasetteki süreçle eş zamanlı ilerledi. Erdoğan’ın “Terörsüz Türkiye” söylemi, iki cephedeki gelişmelerin iç politikaya yansımasıdır. Bölgede Kürt siyasi özerkliğinin gerilediği bir konjonktürde, Türk devleti iç alanda da benzer bir konsolidasyonu hedefliyor.
Gözlemci olarak söylemek gerekir: Bugünkü süreç, tümüyle devletin inisiyatifi ve yönlendirmesiyle ilerlemektedir.
ERDOĞAN’IN DENKLEMİ: İKTİDAR VE KÜRT OYU
Bu sürecin Erdoğan’ın iktidar aritmetiğiyle bağlantısı doğrudan ve açıktır.
Yirmi üç yıldır kesintisiz iktidarda kalan Erdoğan, farklı seçim koşullarında farklı stratejiler geliştirdi. Bugünkü matematiksel tablo, Cumhur İttifakı olarak çoğunluğa ulaşmasının mevcut koşullarda zorlaştığına işaret ediyor. Bu denklemde Kürt seçmen kitlesinin muhalefet bloğundan uzaklaştırılması belirleyici bir faktör haline geliyor.
Büyük şehirlerde Kürt seçmenin muhalefet adaylarına verdiği destek, Erdoğan’ın seçimsel hesaplarını zorlaştıran unsurlardan biri oldu. Bu desteğin farklı bir yöne çekilmesi, seçim aritmetiğini köklü biçimde değiştirir. Artık Kürt kitlelerin muhalefet ekseninden uzak tutulacağını tahmin etmek zor olmasa gerekir.
Bahçeli bu denklemde de işlevsel bir rol üstleniyor: milliyetçi sağın bu sürece itirazını yönetmek ve Erdoğan’ın kurduğu ilişkilere milliyetçi cepheden meşruiyet zemini döşemek.
ÖCALAN VE DEVLET ÇERÇEVESİ
Son dönemde Öcalan’ın adının Bahçeli’nin ağzından farklı bir bağlamda telaffuz edilmesi, siyasi gözlemciler arasında yoğun tartışma yarattı.
Ancak bu tartışmada gözden kaçırılmaması gereken bir nokta var: Öcalan, 1999’dan bu yana, yani yirmi altı yıldır, Türk devletinin gözetimi altındadır. Avukatlarına erişimi uzun süre kısıtlandı, dış dünyayla bağlantısı devletin denetiminde kaldı. Bu koşullar altında Öcalan’ın siyasi söyleminin ne ölçüde bağımsız bir irade yansıması olduğu, ne ölçüde çevresinin belirlendiği bir çerçevede şekillendiği, nesnel bir değerlendirmenin konusudur.
Devletin Öcalan’ı belirli bir çerçevede öne çıkarması, onu bir geçiş aktörü olarak konumlandırması, yukarıda çerçevelenen stratejinin bir parçası olarak okunabilir. Bu okuma, kişisel tutumlara ilişkin bir yargıyı değil, devletin bunu nasıl araçsallaştırdığına dair bir gözlemi içermektedir.
Bahçeli’nin bu konuyu gündemine taşıması da tesadüf değildir. O, devletin bu adımına milliyetçi cepheden meşruiyet üretiyor.
GERÇEK DÖNÜŞÜM VE KALAN SORULAR
Bu yazı, herhangi bir örgütün ya da siyasi çizginin sözcülüğünü yapmıyor. Kürt halkının ulusal haklarına ulaşması için kafa yoran, bu süreci gözlemleyen bir gazeteci ve siyasi analist olarak görülenleri kayda geçirme çabasıdır.
Ve bu kayıt şunu söylüyor: Bugün yürüyen süreç, tümüyle devletin inisiyatifi ve yönlendirmesiyle ilerlemektedir. Kürt kimliğine, siyasi statüye, anayasal güvencelere dair somut bir adım henüz görünmüyor. Erdoğan’ın “Terörsüz Türkiye” projesi bu çerçevede ilerliyor. Bahçeli ise bu projenin milliyetçi cepheden onayını üretiyor.
Gerçek bir dönüşüm mümkün mü?
Evet. Ama bunun koşulu bellidir. Türk devletinin inkârcı, dışlayıcı, asimilasyoncu ve tarihsel olarak katliamlara zemin hazırlamış yanlarını bırakması ve geçmişiyle gerçek bir yüzleşmeye girmesi gerekiyor. Dersim’i, Ağrı’yı, boşaltılan köyleri, kaybedilen insanları, tarih boyunca verilen ve geri alınan sözleri devlet olarak kabullenmesi ve bunları kamuoyu önünde tartışmanın konusu yapması gerekiyor.
Bu yüzleşme olmadan kurulan hiçbir “barış” kalıcı olamaz. Tarih, sessiz bir tanık olarak, her seferinde aynı dersi verdi.
Bahçeli görevlidir. Ama asıl soru şudur: Bu sürecin sonunda Kürt halkı, onurlu ve güvenceli bir siyasi varoluşa mı kavuşacak, yoksa tarihsel talepleri bir kez daha ertelenmiş mi olacak?
Bu sorunun yanıtını, devletin yüz yıllık karakteri ve Bahçeli’nin tüm siyasi tarihi, şimdiden vermektedir.
