Ulus-devletler toplumu biçimlendirirken tek bir dili ve kültürü esas alır. Bu bir tercih değildir. Resmî kimlik mühendisliği ile halkı birleştirme, ortak bir aidiyet zemini yaratma iddiasıdır. Ancak bu “birleştirme” masum bir birleştirmeden daha çok epistemolojik bir şiddetin adıdır. Benedict Anderson’ın tanımıyla köklerinden koparılmış, kimliklerini unutmuş, farklılıkları törpülenmiş, homojenleştirilmiş bir “hayali cemaat“ üretimidir. Peki bu yapı ne üretir? Genellikle canlı bir kültürel zenginlik değil; özgünlüğünü kaybetmiş, “steril” bir estetik anlayış doğurur. Tıpkı müzeye kaldırılmış bir halk müziği gibi: Sesi vardır, ama sesiyle anlatacağı kalmamıştır. IKEA estetiği gibi bir kültürel sahadır. Her şey çok düzgün, çok “uygun”, çok derinliksizdir. Kitsch’in, ama o tehlikeli olmayan kitsch’in egemenliğidir bu. Her şey yerli yerinde, pürüzsüz, ama derinliksiz. Kitsch’in en zararsız, ama en işlevsel hali. Zengin bir kültürel üretim yaratmaktan çok, bastırılmış, ifadesini yitirmiş, köklerinden kopmuş bir estetik anlayışının hakimiyeliğidir. Bastırılmış olanın inkâr edildiği, ama o inkârın sistemin iç mimarisi hâline geldiği bir kültürel alan. Bu alan, estetik gibi görünür, ama aslında estetize edilmiş yokluktur.
Tam da burada, Ngũgĩ wa Thiong’o’nun sömürgecilik sonrası dil politikalarına dair tespitleriyle paralel bir çizgi açılır. Ngũgĩ’nin “zihnin sömürgeden kurtuluşu” dediği şey, yalnızca Batı dillerinin egemenliğine değil, aynı zamanda halkların kendi anadillerinden ve hafızalarından koparılmasına yöneltilmiş bir itirazdır. Çünkü sömürge yalnızca toprağı değil, düşünmeyi, hissetmeyi, anlatmayı da işgal eder. Bir halkın kendi dilinde konuşamaması, yalnızca iletişim kaybı değil; epistemolojik bir suskunluk, kültürel bir felçtir. Çünkü sömürgeci sistem, kendi dilini bilgi, estetik ve hakikatin tek meşru taşıyıcısı ilan ederek, diğer tüm dilleri “eksik”, “yetersiz”, “bilim-dışı” ilan eder. Tıpkı Fransız sömürge sisteminin Kuzey Afrika’da Arapçayı ya da Amazigh dilini bilim için “yetersiz” bulması gibi. Aynı dilsel hiyerarşi, bugün Türkiye’de Kürtçe, Lazca, Ermenice veya Süryanice gibi dillerin sistematik olarak bastırılmasında da kendini gösterir. Ve işin trajik yanı, bu diller bastırıldıkça yalnızca kamusal alandan değil; estetik alandan da silinir. Ne zaman ki bu diller, yasın dili olarak geri döner—işte o zaman devlet onları estetikleştirme yoluyla etkisizleştirmeye çalışır.
İşte bu steril yapı içinde, dışlananların, bastırılanların ve yok sayılanların geri dönüşü başlar. Lacan’ın diliyle söylersek: bastırılan daima geri döner ve asla masumca değildir. Bu dönüş bir hayalet gibi değil, bir çatlak gibi gelir. Devletin kurduğu simülasyon yüzeyinde beliren, parlamayan ama yaralayan bir çatlak. Ve bu çatlağın sesi, çoğu zaman “yas dili”dir.
Sömürülen, ezilen ve yok sayılan halkların sanatçılarınının ortaya koyduğu edebiyat, tiyatro, müzik ya da halk anlatısı genellikle bir “yas dili”yle ya da “direniş dili”yle geri döner. Bu yüzden ezilen halkların kültür üretiminde ne yazık ki doğal bir akış, içsel ihtiyaçlar ya da estetik özgürlükler değil, daha çok acıyla yoğrulmuş, baskıyla şekillenmiş, travmayla şekillenmiş zoraki bir yaratımın “yas dili”ni görürüz. (Nitekim son dönemde Kürt sanatçılarının kimlik, sınır, dil, kolonyalizm ve zorunlu göç gibi sınırlı temalar etrafında üretim yapmaya çalışmaları da bu durumun bir göstergesidir.) Bu yas dili, unutturulmuş kimliklerin ve bastırılmış toplumsal hafızaların sesi olur. Buradaki yas dili Freud’un bireysel yas kavramının ötesinde toplumun ve kolektif travmaların estetikleşmiş biçimi olarak ortaya çıkar. Geçmişin bastırılmış acılarını seslendirirken, bugünün egemen anlatısına karşı da bir direnç örgütler. Yas, burada sadece geçmişin değil, inkârın ve suskunluğun politik biçimidir. Ve bu nedenle, estetik değil, politik bir sestir..
Ama işin ilginç yanı şudur: Devlet, kendi sınırlarının dışında kimin acısı yas tutabilmişse bu “yas dili”ni kamusal alanda tanınır, hatta sembolik olarak meşrulaştırır. Yeter ki tehdit oluşturmasın. Yasın imgelerini erotike edip kontrollü bir haz nesnesine dönüştürür. Çoğu zaman da bu duygulanımı estetize ederek imgeler halinde seyirlik bir forma sokar. Tıpkı pornografi gibi: bak ama hissetme, gör ama sorgulama. Ve sessiz kalıp tehdit oluşturmadığı sürece, bu dil temsil aracına dönüşür. Bu yolla devlet, kendini koruma ve kollama görevini üstlenen meşru bir otorite olarak sahneler. 2024 yılında Kocaeli Belediyesi’nin düzenlemiş olduğu 14. Kitap Fuarı tam da bu teatral düzenin sahnesiydi. Sınırlarının ötesindeki ezilmiş halkların yasını görünür kılıp, kendi meşruiyetini pekiştirmiş; ahlaki üstünlüğünü ve koruyuculuğunu temsilleştirme fırsatını yakalamıştır.
Oysa aynı devlet, kendi içindeki azınlıkların ve bastırılmış grupların yasına çoğunlukla kördür. Çünkü içeriden gelen acı, devletin kurduğu resmi anlatıyı zedeler. Ne zaman ki bu “yas dili” sessizliğini bozup bir “direniş dili”ne dönüşür, işte o zaman devlet aygıtları harekete geçer. Çünkü mesele artık yalnızca estetikle sınırlı değildir; politiktir. Hafıza örgütlenmiş, anlatı çatlatılmıştır. Yasın dili, Kawa’nın ateşine dönüşür — tıpkı Kürt edebiyatında, şiirinde, dengbej geleneğinde ve müziğinde olduğu gibi.
Bu yazıyı kaleme almama neden olan şey de tam olarak bu fuardı. 2024 yılında Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarafından “Savaşın ve Acının Edebiyatı” temasıyla düzenlenen 14. Kocaeli Kitap Fuarı’ kitabını incelerken bu çelişkinin kristalize olduğu sahneyi gördüm.
“Sömürge, Kolonyalizm ve Direniş” başlığıyla sunulan seçki, Afrika’dan Güney Amerika’ya, Filistin’den Hindistan’a kadar pek çok halkın edebî mücadelesine yer vermişti. Ancak bu toprakların ezilmiş ve bastırılmış halklarına dair —Kürt, Ermeni, Laz gibi— tek bir satır yoktu. Kitapta yer alan “Yeryüzüne özgürlüğü öğretmek” gibi iddialı söylemler trajik bir ironiden öteye geçemiyordu. Dış sömürgeciliğe karşı güçlü bir duruş sergilenirken, içerideki inkâr düzenine sessiz kalınması yalnızca bir ihmâl değil, yerleşik bir bakış açısının ürünüydü. Yerli sömürgecilikle yüzleşmekten kaçınılmış, bu toprakların dillerine ve hafızalarına bilinçli ve programlı bir şekilde yer verilmemişti.
Bütün bu özgürlük ve direniş anlatısına rağmen, bu toprakların ezilmiş ve bastırılmış halklarına dair bir iz görmemek oldukça çarpıcı bir çelişkiydi. Çünkü mesele tam da burada düğümleniyor: Türkiye’de sömürgecilik, sadece dışarıda arandığında içerideki inkâr görünmez hâle gelir. Sanki inkâr, kamusal hafızanın görme alanına bir tür “kör nokta” olarak yerleştirilmiştir. Fuarda sergilenen bu ideolojik simülasyon, dış sömürgeciliğe karşı güçlü bir tavır sergilerken, içerideki yerli sömürgeciliğe bilinçli bir sessizlikle yaklaşıyordu. Ve bu sessizlik, bir ihmâl değil; yerleşik ve sistematik bir bakış açısının, yani fetişist inkârın ta kendisiydi. Sanki devlet bilinçsizce
“Evet, içeride de bastırılanlar var ama biz bunu bilmiyormuş gibi yapalım—ama çok güzel, çok özgürlükçü bir şekilde yapalım” imajı sergiliyordu.
Bu çelişkiyi görünür kılmak ve sorgulamak, yalnızca bir fuar eleştirisi değil; aynı zamanda bir hafıza ve temsil meselesi üzerine düşünme çabamdır. Dış sömürgeciliğe karşı güçlü bir duruş sergileyen ama yerli sömürgecilikle yüzleşmekten kaçınan bir fuar, nasıl olur da özgürlüğü “yeryüzüne” öğretebilir sorusunu sormadan edemedim. Evet yanıt basit: Çünkü ideoloji en iyi, kendisini doğal bir hakikat gibi sunduğunda işler.
Fuarda yer verilen isimler arasında Namık Kemal, Halide Edip, Peyami Safa, Mehmet Akif gibi klasik Türkiyeli edebiyat öncüleri vardı… Açılış konuşmasında Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanı Tahir Büyükakın, “Merhum Akif’in dediği gibi, medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavarı hiç bu kadar net görmemiştik,” derken, ben o “canavarın” yalnızca dışarıda değil, içeride de yaşadığını düşündüm. Hatta içerideki belki daha sistematik, daha sessiz, daha içselleştirilmişti. Çünkü medeniyet artık sadece Batı değil: içerideki farklı halklara karşı da kurgulanmış bir inkâr makinesine dönüşmüştü. Medeniyet tek dilde, tek dinde, tek taraflı bir tarihte ve tek bir kültürde yoğunlaştırılmış bir tahakküm hayaliydi. Bu tahakküm, sadece farklılıkları dışlamaz; onları folklorik bir süs haline getirerek etkisizleştirir. Bu bağlamda fuarda Kürt, Ermeni, Laz edebiyatına yer verilmemesi bir unutkanlık değil, tam anlamıyla planlı ve ideolojik bir silme operasyonudur. Bu durum Derridacı anlamda bir arşivsel bastırmadır. Devlet ya da iktidar, yalnızca gösterdikleriyle değil, neyi göstermemeyi seçtikleriyle de konuşur.
Kitabın editörü “Tefhim” kısmında, “Bu kitabın ihtiva ettiği sömürgeci vahşete tanıklık etmiş ülkelerin hikâyesine bakabilmek için elimizde olması gereken diller arasında yerel diller neredeyse yok gibi,” diyor. İngilizce, Fransızca, Portekizce, Almanca metinlere işaret ediliyor ama bu ülkede yaşananlara, bu toprakların kaybolmuş ya da yasaklanmış dillerine yer verilmiyordu. Ya görmüyorlardı ya da görmek istemiyorlardı. Fetişist bir inkar vardı. Yani Afrikalı bir yazarın trajedisi onurlandırılırken, Diyarbakırlı bir şairin sesi kasten susturuluyorsa, ortada sadece ahlakş bir çelişki değil, yapısal bir inkar ve ciddi bir ikiyüzlülük de vardır. Bu sadece politik değil; etik bir sorun. Ve etik olmayan her şey estetikle maskelenmişti.
Bu sistem için yalnızca edebiyat ya da dil değil, aşk bile bir kimlik beyanıdır. “Ben niye senin tanımladığın şey olayım ki?” dediğin anda, artık bir tehdit haline gelirsin. Sistemin simülasyonuna sızan bir virüssündür. Ama bu durumu fazlaca dert etmeye de gerek yok; zira çağımızın en sofistike denetim biçimlerinden biri, tehditkâr olanı bastırmak değil, onu estetize ederek etkisizleştirmektir. Sabit kimlikleri ve denetimli aidiyetleri sarsan her ifade biçimi gibi, bu da ya yok sayılır ya da biçimsel bir estetikle sarılarak zararsızlaştırılır. Devlet seni susturamadığında seni sanatlaştırır—ama steril bir sanatla. Tam da bu yüzden anadil, bu simülasyonun kırıldığı yerdir. Anadil yalnızca farklı bir ses değil, aynı zamanda homojen anlatıya saplanan bir epistemolojik yarıktır. Anadil konuşmaya başladığında hafıza da konuşur.
Bir vatandaş aşkını ilan eder gibi “vatanımı seviyorum”u ana dilinde yani Kürtçe, Lazca, Süryanice veya Ermenice söylediğinde, yalnızca kelimeler değil—hafıza da konuşur. Bu yasaklı dillerin sistemin hafızasında tetiklediği imgeler ise çok açık. Hafızalarda Ermenistan bayrağı, Lazistan haritası, Kürdistan bölgesi canlanır. Oysa gerçek çok daha karmaşıktır ve çok daha insancadır. Bir Kürt de, bir Ermeni de, bir Laz da bu vatanı, bu vatanın bayrağını gayet kendi diliyle sevebilir, kendi sesiyle anlatabilir. Yeter ki eşit haklar tanınsın. Çünkü kültürel ve dilsel eşitlik olmadan sevgiden ve demokrasiden bahsedemeyiz. Mesele zaten sevgi değil.
Çünkü kültürel ve dilsel eşitlik olmadan demokrasiden ya da sevgiden söz etmek, yalnızca iyi niyetli bir imkânsızlıktır. Eğer bir Kürt “Ez welatê xwe û alayê xwe hez dikim” dediğinde aklına hemen ayrılık, bölünme, tehdit geliyorsa; ama aynı sözler Türkçe söylendiğinde ve Türkçe duyduğunda yüreğin kabarıyorsa, mesele o cümlede değil—sendedir. Çünkü bir insanın vatanını sevmesi dile göre değişmez. Sorun, o sevgiyi hangi dilde duyduğunda rahatsız oluyorsan, orada başlar. Devleti rahatsız eden Bir Kürdün sevgi duyması değil; o sevgiyi hangi dilde, hangi tonla, hangi ritimle ifade ettiğidir.
Devlet sızıntıya tahammül edemez; çünkü vatanın dili yoktur, ama devletin vardır. Resmî dil yalnızca bir iletişim aracı değil; bir epistemolojik kontrol mekanizmasıdır. Sana yalnızca nasıl konuşacağını değil, aynı zamanda neyi seveceğini, nasıl seveceğini, neyi unutacağını, neyi hatırlayacağını, neyi suç sayacağını, neyi kutsayacağını, neye tiksintiyle bakacağını öğretir. Yani dil, yalnızca sözcüklerin sırasıyla değil; duyguların, niyetlerin ve hafızanın yapısıyla da ilgilidir. Öğretileriyle seveceksin, öğretileriyle ötekileştireceksin. Ve sonra, ötekileştirdiğinden korkacaksın ki güvenlik duygunu sistemin kucağına teslim edesin. Sistem sana şöyle fısıldar: “Sen bana ve gücüme muhtaçsın.”
Ama işte tan burada devletin unuttuğu şey başlar. Vatanın dili olmadığını bilmez. Çünkü dil, vatanın değil halklarındır. Vatan, toprağın sessizliğidir; konuşan halklardır. Halkların dilleridir. Ağıtlarıdır. Mitleridir. Şarkılarıdır. Dualarıdır. Bir annenin torununa kendi dilinde söylediği masaldır. Her dil, kendine özgü tarihini ve mitlerini yazar. Çoğulluk devreye girer: Mitlerin çatıştığı, anlatıların çarpıştığı bir alanda da hakikat asla tekil kalamaz. Ve devlet bunu sevmez. Devlet tek hakikat ister, tek mit inşa eder, tek dilde konuşur. Ve o mitin tanrısal olduğu yanılsamasını sürdürmek için diğer tüm sesleri bastırır.
Ancak bu vatan, sadece devletin dilinde sevilmesi gereken bir yer değildir. Devletin diliyle konuşmuyoruz diye, aynı toprağı sevemeyecek değiliz. Ve devletin dilini konuşmuyoruz diye, bu vatanın tek sahibi de devletin dilini konuşanlar değildir.Vatan, devletin diliyle tarif edilenden daha fazlasıdır; o, halkların şarkılarında, ağıtlarında, dualarında ve isyanlarında yaşayan çokdilli bir hafızadır. Tek bir kelime dağarcığına, tek bir telaffuza, tek bir ezbere mahkûm değildir. Ve vatanseverlik, devletin dışında kalana omuz vermekte yatar.
*
NGÛGî WA THIONG’O, (2023) The Language of Languages: Reflections on Translation, Seagull Books.
Savaşın ve Acımın Edebiyatı (2024), 14. Kocaeli Kitap Fuarı, Kocaeli Büyük!ehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşer Dairesi Başkanlığı Yayınları
