Bundan tam 35 yıl önce, 5 Nisan 1991’de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) tarafından kabul edilen 688 sayılı karar, Kürt halkını Baas rejiminin katliamlarından koruyarak bugünkü Kürdistan Bölgesi’nin temellerini attı.
Bu karar, BM tarihinde Kürtlerin ismiyle zikredildiği ve koruma altına alındığı ilk belge olma özelliğini taşıyor.
1991 baharı, Kürt halkı için büyük bir zaferle başlamış ancak kısa sürede tarihin en büyük insani trajedilerinden birine dönüşmüştü.
Mart ayında Ranya’da başlayıp Kerkük’e kadar yayılan Büyük Ayaklanma (Raperîn) ile Baas rejimi Kürdistan topraklarından sökülüp atılmıştı.
Ancak Körfez Savaşı sonrası toparlanan Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak ordusu, 27 Mart 1991’de karadan ve havadan büyük bir saldırı başlattı.
Büyük göç ve insani trajedi
Saddam güçlerinin Kerkük ve Erbil’i yeniden işgal etmesiyle, Enfal ve Halepçe gibi soykırımların tekrarlanmasından korkan milyonlarca Kürt, Türkiye ve İran sınırlarına doğru kaçmaya başladı.
“Büyük Göç” (Kürtçe’nin Sorani lehçesinde Korewi) olarak tarihe geçen bu olayda, dondurucu soğuklar ve açlık nedeniyle binlerce sivil yollarda hayatını kaybetti.
Dünya kamuoyunda infial yaratan bu görüntüler üzerine uluslararası toplum harekete geçti.
5 Nisan 1991: Tarihi diplomatik hamle
Fransa ve Belçika’nın girişimi, Türkiye ve İran’ın desteğiyle hazırlanan 688 sayılı karar tasarısı 5 Nisan 1991’de BMGK gündemine geldi.
Oylamada ABD, İngiltere, Fransa, Belçika vb ülkelerin de aralarında bulunduğu 10 devlet “Evet” oyu kullandı.
Küba, Yemen ve Zimbabve “Hayır” derken Çin ve Hindistan ise “Çekimser” kaldı.
Toplantıya Kanada, Almanya ve Türkiye’nin de aralarında bulunduğu çok sayıda ülke oy hakkı olmadan gözlemci olarak katıldı.
Bu karar ile Irak’ın sivillere yönelik baskıları “uluslararası barış ve güvenliğe tehdit” olarak nitelendirildi.
Güvenli Bölge ve 36. Paralel
Her ne kadar kararın metninde “uçuşa yasak bölge” ibaresi açıkça yer almasa da; ABD, İngiltere ve Fransa bu kararı dayanak göstererek “Huzur Operasyonu” (Operation Provide Comfort) kapsamında 36. Paralel’in kuzeyini Irak uçaklarına kapattı.
Böylece Irak ordusunun bu bölgeye girmesi yasaklanarak Kürtler için bir “Güvenli Bölge” oluşturuldu.
Bu hamle, sığınmacıların evlerine dönmesini sağladı ve Kürdistan Bölgesi’nin fiili (de facto) özerkliğinin yolunu açtı.
688 Sayılı Kararın Kürtler için önemi
Bu karar, Kürt siyasi tarihinde birkaç açıdan bir dönüm noktasıdır.
Tanınma: 1925’teki Milletler Cemiyeti kararlarından sonra ilk kez Kürt ulusu, baskı ve zulme uğrayan bir halk olarak BM belgelerinde yer aldı.
Siyasi istikrar: Uçuşa yasak bölge sayesinde Kürt siyasi partileri (KDP ve KYB) birleşerek 1992’de ilk parlamento seçimlerini gerçekleştirdi.
Federalizm: 4 Ekim 1992’de Kürdistan Parlamentosu, Irak içinde federal bir yönetimi resmen ilan etti.
Kurumsallaşma: Saddam rejiminin 2003’te yıkılmasına kadar geçen 12 yıl boyunca Kürtler, bu uluslararası koruma kalkanı altında kendi kendilerini yönetme tecrübesi kazandı.
Bugün, Kürdistan Bölgesi’nin anayasal statüsü ve elde ettiği uluslararası meşruiyetin kökleri, 35 yıl önce New York’ta alınan o tarihi 688 sayılı karara dayanıyor.
Kürdistan halkı için bu tarih, sadece bir yardım çağrısı değil, bir ulusun yok olmaktan kurtarılıp yeniden inşasına imkan tanıyan siyasi bir kalkandır.
/Kaynak: Rûdaw/
