Botanik tarihinde önemli bir yere sahip olan Evotrochis cinsi, her ne kadar ilk kez 1837 yılında tanımlanmış olsa da, ilerleyen yıllarda unutulmuştu. Kürt botanikçi Dr. Mehmet Fırat 2006–2021 yılları arasında Hakkari bölgesinde yürüttüğü çalışmayla tanımlamadaki yanlışlığı düzeltti.
Hakkari Dağlarından Başlayıp Dünyaya Yayılan Bir Hikâye
NÛPEL – Bilim dünyasında ilk kez Primula davisii adıyla tanınan bu bitki, İskoç botanikçi William Wright Smith tarafından 1955 yılında yayımlanmıştı. Bu bitkinin tip örneği (type specimen), 6 Ağustos 1954 tarihinde Peter Hadland Davis ve Oleg Polunin tarafından Kürdistan’da, Hakkari’nin Cilo Dağı’nda, yaklaşık 1700–1800 metre yükseklikte toplanmıştı. Bu tür, dünyada sadece Türkiye’de, özellikle Kürdistan coğrafyasında Hakkari ve Şırnak illerinde yetişen; endemik ve özel bir türdür.
1837’den Bu Yana Süregelen Büyük Hata
Botanik tarihinde önemli bir yere sahip olan Evotrochis cinsi, her ne kadar ilk kez 1837 yılında tanımlanmış olsa da, ilerleyen yıllarda unutulmuştu. Bu gruptaki türler, yaklaşık iki yüzyıl boyunca hatalı bir şekilde Primula cinsi içerisinde değerlendirildi. Bu durum, 1837 yılından günümüze kadar bilim dünyasında bir kabul olarak devam etti ve birçok araştırmacı bu hatayı sorgulamadan tekrarladı.
Kürt Botanikçi Dr. Mehmet Fırat’ın 15 Yıllık Dev Çalışması
Bu derin bilimsel yanlışlık, tanınmış Kürt botanikçi Dr. Mehmet Fırat tarafından 2006–2021 yılları arasında yürütülen kapsamlı araştırmalarla düzeltildi. Dr. Fırat her yıl, özellikle Ocak, Nisan ve Mayıs aylarında Hakkari bölgesinin genelinde; dağlarda, vadilerde ve kayalıklarda gezerek saha çalışmalarını bizzat yürüttü. Türleri doğal yaşam alanlarında çıplak gözle gözlemleyerek üzerlerinde derinlemesine incelemeler yaptı.
Bu çalışma sadece Türkiye ile sınırlı kalmadı; İran, Yemen, Suudi Arabistan, Etiyopya, Hindistan, Nepal ve Afganistan gibi ülkelerde de araştırmalar yapıldı. Dr. Fırat bu ülkelerdeki bitkileri sadece herberyum örneklerinden değil, doğada canlı bir şekilde inceleyerek karşılaştırdı ve böylece sistematikteki gerçek yerlerini tayin etti.
Türlerin Gerçek Kimliği Ortaya Çıkarıldı
Bu araştırmaların sonucunda, uzun süredir yanlış değerlendirilen türler yeniden adlandırıldı:
- Evotrochis davisii (W.W.Sm.) Fırat: Eskiden Primula davisii olarak biliniyordu. Bu tür sadece Hakkari ve Şırnak’ta görülmektedir.
- Evotrochis gaubaeana (Bornm.) Fırat & Lidén: İran’da yayılış göstermektedir.
- Evotrochis verticillata (Forssk.) Fırat & Lidén: Yemen ve Suudi Arabistan’da görülmektedir.
- Evotrochis simensis (Hochst.) Fırat & Lidén: Etiyopya’da yetişmektedir.
- Evotrochis floribunda (Wall.) Fırat & Lidén: Hindistan ve Nepal’de yayılış göstermektedir.
- Evotrochis edelbergii (O.Schwarz) Fırat & Lidén: Afganistan’da görülmektedir.
Tüm bu türler bilimsel bir şekilde Evotrochis cinsi altında toplandı ve doğru sistematikleri belirlendi.
Uluslararası İş Birliği
Bu çalışma, 2021 yılında İsveçli uzman Prof. Dr. Magnus Lidén ile birlikte değerlendirilerek ortaklaşa yayımlandı. Ancak bu büyük düzeltmenin temelini, Dr. Mehmet Fırat’ın uzun soluklu çalışmaları ve sistematik araştırmaları oluşturmaktadır.
Bilim Dünyasında Tarihi Bir Düzeltme
Sonuç olarak, 1837 yılından bu yana devam eden küresel bilimsel hata, Dr. Mehmet Fırat’ın emek ve çalışmalarıyla giderildi. Böylece bu bitki grubunun gerçek kimliği ve dünyadaki yayılış haritası ilk kez doğru bir şekilde ortaya konuldu. Bu çalışma sadece bir isim değişikliği değil, aynı zamanda dünya botaniğinde büyük öneme sahip olan yaklaşık iki asırlık bir yanlışın düzeltilmesidir.
Wêne: Dr. Mehmet Firat
