Dünyanın önde gelen ajanslarında Associated Press (AP) Ukrayna savaşında Rusya’ya esir düşen askerlerin hapishanelerde bilerek ölüme terk edildiğini, kötü muamele ve işkence sonucu hayatlarını kaybettiğini ileri süren bir araştırma yayımladı.
Araştırmada Rus yetkililerin hayatlarını kaybeden askerler için düzmece otopsi raporları yaptığına da dikkat çekti. Araştırma Associated Press muhabirleri Yehor Konovalov, Alex Babenko, Anton Shtuka ile Estonya’dan Dasha Litvinova’nın katkılarıyla hazırlanmış:
‘’Her şey yoluna girecek’’
Ukraynalı asker Serhii Hryhoriev cepheden yaptığı kısa telefon görüşmelerinde bu sözleri o kadar sık söyledi ki karısı ve iki kızı bunu ciddiye aldı. Küçük kızı Oksana bu ifadeyi bileğine tılsım olarak dövme yaptırdı.
Hryhoriev 2022’de Rus ordusu tarafından yakalandıktan sonra bile, endişeli ailesi onun eninde sonunda iyi olacağına dair inancını sürdürdü. Sonuçta, Rusya savaş esirlerini korumak için uluslararası hukuka tabi bir ülkeydi.
Ancak Hryhoriev sonunda eve bir ceset torbası içinde döndü.
Rusya’nın hazırladığı ölüm belgesi, 59 yaşındaki adamın felçten öldüğünü söylüyor. Ancak Ukraynalı bir otopsi ve onunla birlikte tutuklanan eski bir savaş esiri, onun nasıl öldüğüne dair farklı bir hikaye anlatıyor: o esir alanların elinde şiddet ve tıbbi ihmal sonucu öldü.
Hryhoriev , Rusya’nın üç yıl önce tam ölçekli işgalinden bu yana hapisteyken ölen 200’den fazla Ukraynalı savaş esirinden biri .
İnsan hakları grupları, BM, Ukrayna hükümeti ve düzinelerce savaş esiri otopsisi gerçekleştiren bir Ukraynalı adli tabibin yetkililerine göre, Rus hapishanelerindeki kötü muamele bu ölümlerin çoğunda muhtemelen katkıda bulunan bir faktördü.
Yetkililer, hapishanedeki ölüm sayısının Rusya’nın esir alınan askerlere sistematik olarak vahşice davrandığına dair kanıtlarında eklendiğini söylüyor. Hryhoriev’inki gibi adli tutarsızlıkların ve parçalanmış ve çürümüş bedenlerin geri gönderilmesinin, Rusya ve işgal altındaki Ukrayna’daki düzinelerce hapishane ve gözaltı merkezinde iddia edilen işkence, açlık ve kötü sağlık hizmetlerini örtbas etme çabasına işaret ettiğini söylüyorlar.
Rus yetkililer bu iddialara karşı açıklama taleplerine yanıt vermedi. Daha önce Ukrayna’yı Rus savaş esirlerine kötü muamele etmekle suçlamışlardı. BM bu iddiaları kısmen desteklese de, Ukrayna’nın ihlallerinin Rusya’nın suçlandığı ihlallerden çok daha az yaygın olduğunu söylüyor.
Hryhoriev, bir lisede ofis çalışanı olarak işini kaybettikten sonra 2019’da Ukrayna ordusuna katıldı. Savaş üç yıl sonra başladığında, şiddetli bir savaşın yaşandığı ve merkezi Poltava bölgesindeki evinden çok uzakta olan endüstriyel bir liman kenti olan Mariupol’da diğer askerlerle birlikte görevlendirildi.
10 Nisan 2022’de Hryhoriev ailesini arayarak “her şeyin yoluna gireceğine” dair güvence verdi. Bu, onunla son konuşmalarıydı.
İki gün sonra, Hryhoriev’in birliğinde bir askerin akrabası, adamların yakalandığını söylemek için aradı. Mariupol Rusya’nın eline geçtikten sonra, şehri savunan 2.000’den fazla asker Rusya’ya esiri düştü.
Kısa süre sonra ailesi, Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nden bir telefon aldı ve kendisinin hayatta olduğunu, Cenevre Sözleşmeleri kapsamında korumasını garanti eden bir savaş esiri olarak resmen kayıtlı olduğunu bildirdi. Hryhoriev’in eşi Halyna, “Bize ‘bu her şeyin yolunda olduğu anlamına geliyor… Rusya onu geri göndermek zorunda’ denildi” diye hatırlıyor.
Ağustos 2022’de, kendisine takma bir adla hitap eden bir mektup aldı. “Sevgili Halochka,” diye yazmıştı. “Yaşıyorum ve iyiyim. Her şey yoluna girecek.”
Daha fazla bilgi için çaresizce çırpınan 31 yaşındaki kızı Oksana, Ukraynalı savaş esirlerinin videolarının düzenli olarak göründüğü Rus sosyal medya hesaplarını taradı. Sonunda onu bir tanesinde gördü; zayıf ve eksik dişleri vardı. Gri saçları çok kısa kesilmişti ve şimdi kısmen sakalla kaplı nazik yüz hatlarını çerçeveliyordu.
Muhtemelen baskı altında çekilmiş videoda Hryhoriev kameraya şöyle diyor:
“Ben hayattayım ve iyiyim.”
“Ama ona baktığınızda bunun doğru olmadığını görebiliyordunuz” dedi Oksana.
Onunla birlikte gözaltına alınan 48 yaşındaki Ukraynalı savaş esiri Oleksii Honcharov, gerçeğin içler acısı olduğunu söyledi.
Honcharov, 2022 sonbaharında Hryhoriev ile aynı hapishane barakasında yaşamaya başladı. Aylar boyunca Hryhoriev’in, Rusya’nın güneybatısındaki Kamensk-Shakhtinsky Islah Kolonisi’nde diğer tüm savaş esirleri gibi aynı ağır cezayı çektiğine tanık oldu.
Şubat ayında bir tutuklu takası kapsamında Ukrayna’ya geri gönderilen Honcharov, “Herkes dayak yedi; istisna yok,” dedi. “Kimisi daha fazla, kimisi daha az, ama hepimiz kabullendik.”
Honcharov esaret altındayken aylarca göğüs ağrısı çekti. O zaman bile dayaklar hiç durmadı, dedi ve bazen tıbbi bakım için yalvarmalarının görmezden gelinmesinden sonra başladı.
Ukrayna’ya döndüğünde tüberküloz teşhisi konulan Honcharov, “Sonlara doğru zar zor yürüyebiliyordum.” dedi. Honcharov, geri dönen savaş esirleri arasında giderek yaygınlaşan bir rahatsızlık olan tüberküloz teşhisi kondu.
2024 tarihli bir BM raporu, serbest bırakılan Ukraynalı savaş esirlerinin %95’inin “sistematik” işkenceye maruz kaldığını tespit etti. Mahkumlar dayak, elektrik şoku, boğulma, cinsel şiddet, uzun süreli stres pozisyonları, sahte infazlar ve uyku yoksunluğu tarif ettiler.
BM’nin Ukrayna’daki en üst düzey insan hakları gözlemcisi Danielle Bell, “Bu davranış bundan daha fazla hukuka aykırı olamazdı” dedi.
Raporda ayrıca bazı Rus savaş esirlerinin ilk yakalanmaları sırasında Ukrayna güçleri tarafından kötü muameleye maruz kaldığı — dayak, tehdit ve elektrik şoku dahil — belirtildi. Ancak raporda, Rus savaş esirlerinin resmi Ukrayna gözaltı merkezlerine götürülmesinin ardından kötü muamelenin sona erdiği yer alıyor.
Hryhoriev fiziksel olarak güçlüydü ve zorla yapılan egzersizlerde genellikle genç mahkumlardan daha uzun süre dayanıyordu, diye hatırlıyor Honcharov. Ancak zamanla fiziksel gerileme belirtileri göstermeye başladı: baş dönmesi, yorgunluk ve sonunda yardım almadan yürüyememe.
Ancak Honcharov, durumunun kötüleşmesine rağmen cezaevi yetkililerinin kendisine yalnızca asgari düzeyde sağlık hizmeti sağladığını söyledi.
İnsan çürümesinin ekşi-tatlı kokusunun olduğu aydınlık, steril bir odada, Inna Padei Rusya tarafından geri gönderilen Ukraynalı askerlerin yanı sıra toplu mezarlardan çıkarılan siviller üzerinde otopsi gerçekleştiriyor. Siyah plastik torbalara sıkıştırılmış yüzlerce ceset, Ukrayna’nın başkenti Kiev’de çalıştığı morgda soğutmalı kamyonlarla teslim edildi.
Savaşta ölenler hala askeri üniformalar giyiyor ve çoğu zaman belirgin dış yaralara sahipler. Eski savaş esirlerinin bedenleri hapishane üniformaları giyiyor ve çoğu zaman parçalanmış ve çürümüş durumda.
Hryhoriev gibi askerlerin nasıl öldüğünü bir araya getirmek Padei ve diğer adli tıp uzmanlarının işi. Bu raporlar genellikle askerlerin ailelerinin elde ettiği tek güvenilir bilgidir ve Ukrayna tarafından, eski savaş esirlerinin tanıklıklarıyla birlikte, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde Rusya’ya karşı savaş suçu suçlamaları getirmek için kullanılacak.Padei tarafından Yakın zamanda incelenen eski bir savaş esirinin vücudunun kafatasının sağ tarafında badem büyüklüğünde bir çatlak vardı. Bu, askerin sert bir cisimle vurulduğunu gösteriyordu. Potansiyel olarak onu anında veya kısa bir süre sonra öldürebilecek kadar güçlü bir darbe, dedi.
Padei, “Bu yaralanmalar her zaman doğrudan ölüm nedeni olmayabilir,” dedi, “Ancak askerlere karşı güç ve işkence kullanıldığını açıkça gösteriyor.”
Uluslararası Af Örgütü bu yılın başlarında Rusya’da Ukraynalı savaş esirlerine yönelik yaygın işkenceyi belgeledi . Raporunda, Rusya’nın savaş esirlerinin nerede olduğu ve durumuyla ilgili gizliliği özellikle eleştirildi ve hak gruplarına veya sağlık çalışanlarına hapishanelerine erişim izni vermediği ve aileleri sevdikleri hakkında aylarca veya yıllarca karanlıkta bıraktığı belirtildi.
Ukrayna hükümetine göre, Rusya ile esir değişiminde iade edilen 5.000’den fazla Ukraynalı savaş esiri arasında, 50’den fazlası bir patlamanın Rus kontrolündeki bir hapishane kışlasını yıkmasıyla geri döndü. Ukrayna savcılarına göre, 245 Ukraynalı savaş esiri savaş alanında Rus askerleri tarafından öldürüldü .
Associated Press muhabirleri, Rus esaretinden kaçıp ceset torbaları içinde geri dönen yakınlarını alan 50’den fazla Ukraynalı aileyle görüştü.
Daha fazla ceset getirilip teşhis edildikçe ölen savaş esirlerinin sayısının artması bekleniyor, ancak adli tıp uzmanları ölüm nedenlerini belirlemede önemli zorluklarla karşı karşıya.
Bazı durumlarda iç organlar eksiktir. Diğer zamanlarda ise morluklar veya yaralanmalar gizlenmiş veya çıkarılmış gibi görünüyor.
Ukraynalı yetkililer, cesetlerin parçalanmasının Rusya’nın gerçek ölüm nedenlerini gizleme çabası olduğuna inanıyor. Yetkililer, aşırı çürümenin bir diğer engel olduğunu söylüyor.
Ukrayna hükümetinin savaş esirleriyle ilgili işlerden sorumlu kurumunun sözcüsü Petro Yatsenko, “Cesetleri, hiçbir şeyin belirlenemeyeceği bir duruma gelene kadar tutuyorlar” dedi.
Ukrayna Devlet Başkanı Zelenski, savaş esirlerinin derhal değiştirilmesinin , Rusya’ya zorla sınır dışı edilen çocuklar da dahil olmak üzere binlerce Ukraynalı sivilin geri dönüşü dahil bir ateşkes anlaşmasının parçası olması gerektiğini söyledi . Rusya ve Ukrayna arasında hafta sonu büyük bir esir değişimi gerçekleşti.
Associated Press, esaret altında ölen 21 Ukraynalı savaş esirinin akrabalarıyla görüştü. Ukrayna’da yapılan otopsiler, bu savaş esirlerinden beşinin kalp yetmezliğinden öldüğünü, bunların arasında 22, 39 ve 43 yaşında askerlerin de bulunduğunu ortaya çıkardı. Diğer dördü tüberküloz veya zatürreden öldü ve diğer üçü sırasıyla enfeksiyon, asfiksi ve künt kafa yarası nedeniyle hayatını kaybetti.
Padei, bu ve gördüğü diğer vakaların kırmızı alarm olduğunu, fiziksel istismarın ve tedavi edilmeyen yaralanmaların ve hastalıkların birçok askerin ölümüne katkıda bulunmuş olabileceğini söyledi.
Padei, “Normal veya insani koşullar altında bunlar ölümcül olmazdı” dedi.
Bir otopsi raporunda, adli tabipler bir kişinin kalp yetmezliği ve aşırı zayıflıktan ölmeden sadece birkaç gün önce elektrik verilerek dövüldüğünü söyledi. Diğer otopsilerde cesetlerde kangren veya tedavi edilmemiş enfeksiyon belirtileri görüldüğü belirtildi.
Padei, “Geri dönen tutukluların anlattığı her şeyi… cesetlerde de aynı şekilde görüyoruz” dedi.
Honcharov, Hryhoriev’in Kamensk-Shakhtinsky hapishanesinde aylarca tutuklu kalmasının ardından ve kızının onu Rus ordusunun sosyal medya videosunda görmesinin ardından sağlığının önemli ölçüde kötüleştiğini söyledi.
Ancak hastaneye gönderilmek yerine Hryhoriev, diğer mahkumlardan izole edilmiş küçük bir hücreye nakledildi. Başka bir Ukraynalı mahkum, bir sağlık görevlisi, onunla birlikte kalmak üzere görevlendirildi.
Honcharov, “Nemli ve soğuktu, hiç ışık yoktu” diye hatırlıyor.
Hryhoriev ailesi, altı aydan uzun bir süre sonra eski bir savaş esiri ulaşana kadar öldüğünü öğrenmedi. Sonra, Mart 2024’te, Ukrayna’nın merkezindeki polis aradı: Hryhoriev’in adını taşıyan bir Rus ölüm belgesiyle bir ceset gelmişti. Bir DNA testi, onun olduğunu doğruladı.
Ukrayna’da yapılan bir otopsi, Rusya’nın Hryhoriev’in felçten öldüğü iddiasını çürüttü. Karnına aldığı ser darbenin dalağına zarar vermesi sonucu kan kaybından öldüğünü söyledi.
Hryhoriev’in naaşı geçen haziran ayında ailesine teslim edilmiş ve kısa bir süre sonra memleketi Pyriatyn’de toprağa verilmişti.
Onu onurlandırmak için, Hryhoriev’in eşi ve büyük kızı Yana, Oksana’nın yolunu izlediler ve bileklerine onun kendilerine aşıladığı iyimser ifadeyi dövme olarak yaptırdılar.
“Şimdi gökyüzünde bizi gözetleyen bir meleğimiz var,” dedi Halyna. “Her şeyin yoluna gireceğine inanıyoruz.”
/AP/
