ABD ile İsrail’in İran’a yönelik başlattığı askeri operasyon, petrol fiyatlarının artacağı ve küresel ekonomiyi sarsabileceği yönünde kaygıları artırdı.
İki devletin saldırı sonrasında saatler içinde Hürmüz Boğazı’ndaki petrol tankerlerine İran Devrim Muhafızları tarafından geçişe izin verilmeyeceği yönünde uyarı yapıldığı bildirildi.
İran, boğazın resmen kapatıldığını doğrulamadı. Ancak Hürmüz’den günlük yaklaşık 15 milyon varile kadar ham petrol geçişinin engellenmesi, küresel arzın beşte birini riske atabilir.
Uzmanlara göre en kötü senaryoda petrol fiyatları varil başına yaklaşık 72 dolardan 100 dolara kadar yükselebilir. Bu durum, enflasyonla mücadele eden gelişmiş ekonomiler için yeni bir darbe anlamına gelebilir.
Hürmüz Boğazı neden kritik?
Hürmüz Boğazı, küresel ticaretin en kritik enerji geçiş noktalarından biri. Küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20’si ve deniz yoluyla taşınan doğalgazın önemli bölümü bu dar su yolundan geçiyor.
Umman ile İran arasında yer alan boğaz, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlıyor. En dar noktası 33 kilometre; gemi geçiş koridorları ise yalnızca üçer kilometre genişliğinde. Bu da Hürmüz’ü ‘boğaz noktası’ (chokepoint) haline getiriyor.
Özellikle OPEC ülkelerinden Asya pazarına yapılan petrol sevkiyatında Hürmüz’ün alternatifi oldukça sınırlı.
İran boğazı kapatır mı?
Tahran yönetimi yıllardır askeri saldırı halinde Hürmüz’ü kapatma seçeneğini gündeme getiriyor, ancak şimdiye kadar uzun süreli bir abluka uygulanmadı.
Uzmanlar bu kez durumun farklı olabileceğini belirtiyor. Rystad Energy’den Jorge León, İran’ın önceki gerilimlere kıyasla ‘daha agresif ve geniş kapsamlı’ karşılık verdiğini, bunun çatışmanın yapısal olarak büyüdüğünü gösterdiğini ifade ediyor.
Enerji piyasaları uzmanları ise boğazın tamamen kapatılmasının İran için de ağır ekonomik sonuçlar doğuracağını hatırlatıyor. İran’ın petrol ve diğer ihracatının büyük kısmı da aynı güzergahtan geçiyor. Bu nedenle tam kapanmanın ‘son çare’ olarak değerlendirilebileceği belirtiliyor.
Ancak tam kapatma tek seçenek değil. Uzmanlara göre gemi sinyallerinin karartılması, tankerlerin alıkonulması, uyarı ateşi açılması ya da deniz mayınları gibi yöntemlerle geçiş kısmen engellenebilir. Küçük ölçekli aksaklıklar bile sigorta ve navlun maliyetlerini artırarak küresel fiyatları yukarı çekebilir.
Reuters’a göre, AB’nin deniz güvenlik misyonu Aspides yetkilileri, İran’ın resmi bir kapanma ilan etmediğini ancak Devrim Muhafızları’nın tankerleri geçiş yapmamaları yönünde uyardığını bildirdi. Bazı tankerlerin boğazda beklediği aktarıldı.
Petrol fiyatları ne olur?
Saldırılar öncesinde sınırlı bir askeri senaryonun petrol fiyatlarına varil başına yaklaşık 10 dolarlık artış getirebileceği tahmin ediliyordu.
Rystad Energy, Brent petrolün hafta başında hızlı bir gerilim düşüşü olmazsa 90 dolara kadar çıkabileceğini öngörüyor. Hürmüz’de uzun süreli kesinti halinde fiyatların 100 doların üzerine tırmanabileceği belirtiliyor.
OPEC ülkeleri ve Rusya’nın üretim artışı kararı alarak piyasayı dengeleme ihtimali de masada. Ancak enerji altyapısının zarar görmesi ya da boğazın fiilen kullanılamaz hale gelmesi durumunda yukarı yönlü risklerin artacağı ifade ediliyor.
İran’ın petrol gücü ne kadar?
İran, yaklaşık 170 milyar varillik rezervle dünyanın en büyük dördüncü kanıtlanmış petrol rezervine sahip ülkesi. Küresel rezervlerin yaklaşık yüzde 9’u İran’da bulunuyor. Aynı zamanda dünyanın en büyük ikinci doğalgaz rezervine sahip.
Siyasi istikrarsızlık, savaşlar ve yaptırımlar nedeniyle İran’ın günlük üretimi 1974’teki 6 milyon varillik zirveden yaklaşık 3,5 milyon varile gerilemiş durumda. Buna rağmen son dönemde Çin’le yakın ticari ilişkiler sayesinde üretim artış göstermişti. Çin, İran ham petrolünün yaklaşık yüzde 90’ını ithal ediyor.
Uzmanlara göre İran’ın küresel petrol piyasasındaki etkisi yalnızca kendi üretim hacminden ibaret değil. Ülkenin stratejik konumu, bölgesel güvenlik üzerindeki etkisi ve kritik enerji altyapısını aksatma kapasitesi, küresel piyasalar için belirleyici unsur olarak görülüyor.
/euronews/
