Hindistan’ın batısındaki Jaipur şehrinin kraliyet koleksiyonunun bir parçası olan, 17. yüzyıldan kalma muhteşem bir pirinç usturlap (veya elde taşınabilir astronomik bilgisayar), 29 Nisan’da Londra’daki Sotheby’s müzayede evinde satışa sunulacak.
Sotheby’s İslam ve Hint Sanatı Bölümü Başkanı Benedict Carter, BBC’ye verdiği demeçte, eserin “belki de var olan en büyük eser” olduğunu ve daha önce hiç sergilenmediğini söyledi.
Jaipur Maharaja’sı Sawai Man Singh II’nin kraliyet koleksiyonunun bir parçası olduğu bilinen eser, ölümünden sonra dönemin en göz alıcı kadınlarından biri olan eşi Maharani Gayatri Devi’ye geçti. Daha sonra, hayatta olduğu dönemde özel bir koleksiyona girdi.
Astrolablar, tarihsel olarak zamanı belirlemek, yıldızları haritalamak, Mekke’nin yönünü ve gökyüzünün hareketini ölçmek için kullanılan, çok katmanlı, birbirine kenetlenen bileşenlerden oluşan metal disklerdir.
Oxford Bilim, Tıp ve Teknoloji Tarihi Merkezi’nden Dr. Federica Gigante, “Bunlar esasen üç boyutlu bir evrenin iki boyutlu bir yansımasıdır. Onları günümüzün akıllı telefonlarına benzetiyorum çünkü onlarla çok şey yapabiliyorsunuz” diyor:
“Gün batımının, gün doğumunun zamanını, bir binanın yüksekliğini, bir kuyunun derinliğini, mesafeyi hesaplayabilir ve hatta geleceği tahmin etmek için bile kullanabilirsiniz. Bir zamanlar takvimle birlikte burç yorumları yapmak için kullanılırlardı.”
Usturlaplar ilk olarak MÖ 2. yüzyılda antik Yunanistan’da geliştirilmiş ve 8. yüzyıla kadar İslam dünyasına yayılmıştır. Sonraki yüzyıllarda Irak, İran, Kuzey Afrika ve Endülüs’te (günümüz İspanya’sında) üretim merkezleri gelişmişti.
Bu özel alet, 17. yüzyılın başlarında, şehrin Babür dünyasında usturlap yapımının önde gelen merkezlerinden biri haline geldiği bir dönemde, günümüzde Pakistan’da bulunan Lahor’da yapılmıştır. İki kardeş, Kaim Muhammed ve Muhammed Mukim tarafından bir Babür soylusu için üretilmiştir.
Bu ikili, zamanının en ünlü usturlap üretim merkezlerinden biri olan “Lahor Okulu”nun bir parçasıydı. Zanaat, tek bir aile içinde korunmuş ve nesilden nesile aktarılmıştı.
Kardeşler tarafından birlikte yapıldığı bilinen sadece iki usturlap vardır; diğeri, çok daha küçük olanı, Irak’taki bir müzede muhafaza edilmektedir.
Bu eser, o dönemde Lahor’u yöneten soylu bir kişi olan Aqa Afzal tarafından yaptırılmıştır. Aslen İran’ın İsfahan şehrinden olan Afzal, Babür İmparatorları Cihangir ve Şah Cihan döneminde çeşitli üst düzey görevlerde bulunmuştur. Eserin muazzam boyutu ve ihtişamı, hamisinin statüsünü yansıtmaktadır.
“Ağırlığı 8,2 kg, çapı yaklaşık 30 cm ve yüksekliği yaklaşık 46 cm; yani 17. yüzyıl Hindistan’ından tipik bir usturlapın neredeyse dört katı büyüklüğünde,” diyor Carter.
“Ayrıca dikkat çekici bir kültürlerarası unsur da içeriyor. Yıldız işaretçileri, standart Farsça isimlerinin yanı sıra Devanagari alfabesiyle kazınmış Sanskritçe karşılıklarını da taşıyor.”
Sotheby’s’e göre, eserde her biri kendi boylam ve enlemleriyle işaretlenmiş 94 şehir ve karmaşık çiçek motifleriyle birbirine bağlanmış 38 yıldız işaretçisi bulunuyor. Ayrıca, “derecenin üçte birine kadar alt bölümlere ayrılmış” beş hassas kalibreli plaka ve derece bölmeleri de içeriyor.
Carter’ın belirttiğine göre, bu detay seviyesi, o dönemde “en incelikli” olan Lahor Okulu’nun olağanüstü işçiliğini yansıtıyor. Burada, teknik hassasiyet, işlevsellik ve sanatsal güzellik, Ortadoğu’nun bazı bölgelerinde üretilen ve yalnızca işlevsel olabilecek önceki usturlaplardan farklı bir şekilde bir araya geldi.
Bu eser aynı zamanda, hükümdarların ve saray mensuplarının astronomi ve astrolojideki gelişmelere büyük ilgi gösterdiği Babür sarayının daha geniş bilimsel dürtüsünü de yansıtmaktadır .
Gigante, “Bu sadece büyük, güzel ve ağır değil, aynı zamanda inanılmaz derecede hassas; bir gök cisminin tam yüksekliğini bile size verecek,” diyor.
Sözlerine ek olarak, bununla kıyaslanabilecek tek enstrümanın muhtemelen İran Kralı II. Abbas için yapılmış bir enstrüman olduğunu belirtti.
Sotheby’s, eserin kusursuz durumu ve kraliyet ailesine ait olması nedeniyle müzeler ve koleksiyonerlerden büyük ilgi göreceğini ve 1,5-2,5 milyon sterlin arasında bir fiyatla satışa sunulacağını belirtiyor.
Mevcut rekor, Sultan Bayezid II için yapılmış ve 2014 yılında 1 milyon sterlinin biraz altında bir fiyata satılan çok daha küçük bir Osmanlı usturlabına aittir.
/BBC Word/
