İran savaşında ateşkes devam ediyor. Ancak barış görüşmeleri tıkanmış durumda. ABD ve İran arasında dolaylı görüşmeler var.
Öte yandan dünya enerji piyasaları için son derece strateji olan Hürmüz Boğazı meselesi çözülmüş değil.
Hürmüz Boğazı için ABD Başkanı Trump ‘Özgürlük Projesi’ adlı bir ‘’hamle’’ başlattığını açıkladı.
Peki bu neyi içeriyor? BBC Beyaz saray muhabirleri Paulin Kola ve Bernd Debusmann Jr. Yazdı:
Başkan Donald Trump, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatması nedeniyle mahsur kalan gemilere rehberlik etmeyi amaçlayan ve yeni başlatılan ABD girişimine ara verildiğini duyurdu.
Trump, “Özgürlük Projesi” olarak adlandırılan bu girişimin, “kesinlikle hiçbir yanlış yapmamış insanları, şirketleri ve ülkeleri özgürleştirmeyi amaçlayan” insani bir jest olduğunu söylemişti. İran ise gemilerin bu hayati öneme sahip su yolundan ancak kendi izniyle geçebileceğini belirtmişti.
Trump yeni girişimi Pazar günü duyurdu. O zamandan beri İran ordusu, ABD savaş gemilerinin su yolunda seyretmesini engellemek için ateş açtığını söylerken, ABD de küçük tekneleri batırdığını açıkladı; bu da savaşı sona erdirmeyi amaçlayan ateşkesi tehdit ediyor.
Ardından Salı günü -ilk duyurudan iki gün sonra- Trump, ABD ve İran’ın bir anlaşmaya varıp varamayacağını görmek için girişimin “kısa bir süreliğine” durdurulacağını söyledi.
“Özgürlük Projesi” hakkında bildiklerimiz ve bunun daha geniş çaplı bir düşmanlıkların yeniden başlamasına yol açabileceğine dair endişeler ise şunlar:
ABD ordusu bunu nasıl uyguluyordu?
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a hava saldırıları düzenlemesinden bu yana Hürmüz Boğazı büyük ölçüde kapalı kaldı ve Tahran da buna karşılık, dünyanın petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazının %20’sinin serbestçe geçmesi gereken bu hayati su yolunu bloke etti.
ABD, Körfez’de 1.550 ticari gemide bulunan 22.500 denizcinin mahsur kaldığını söylüyor.
Azalan malzeme tedariki ve bunun denizcilerin fiziksel ve ruhsal sağlığı üzerindeki etkileri konusunda endişeler giderek artıyor.
ABD Merkez Komutanlığı (Centcom), operasyonu desteklemek için “güdümlü füze destroyerleri, 100’den fazla kara ve deniz üssü uçağı, çok alanlı insansız hava araçları ve 15.000 askerin” kullanıldığını açıkladı.
Operasyonun ilk gününde düzenlenen bir brifingde, Centcom komutanı Amiral Brad Cooper, 87 ülkeye ait gemilerin Körfez’de mahsur kaldığını ve ABD’nin “gemi trafiğinin akışını teşvik etmek için düzinelerce gemi ve nakliye şirketiyle iletişime geçtiğini” söyledi.
Operasyon duyurulduğunda, ABD’nin mahsur kalan gemilere askeri refakat sağlamaya çalışıp çalışmayacağı net değildi.
Eski ABD Savunma Bakan Yardımcısı ve Deniz Piyadesi gazisi Mick Mulroy, BBC’ye verdiği demeçte, ABD ordusunun gemilere fiziksel olarak eşlik etmekten ziyade, hava desteğine ve insansız hava aracı veya füze saldırılarına karşı savunmaya daha fazla odaklanacağına inandığını söyledi.
Operasyon durdurulmadan önce, “Soru şu ki, gemiler saldırıya uğramadan geçebileceklerine ve daha da önemlisi sigorta şirketine güvenecekler mi?” dedi.
Bağımsız tanker sahiplerini ve işletmecilerini temsil eden bir ticaret kuruluşu olan Intertanko’nun genel müdürü Tim Wilkins, BBC’ye verdiği demeçte, Trump yönetiminin operasyon için herhangi bir koordinasyon sağlamadığını ve bunun da üyelerin boğazdan geçiş güvenliği konusunda endişelenmesine neden olduğunu söyledi.
Körfez bölgesindeki dar bir denizcilik yolu olan Hürmüz Boğazı, dünyanın en önemli denizcilik yollarından biridir. Kuzeyde İran, güneyde Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile çevrili olan Hürmüz Boğazı, Körfez’i Arap Denizi’ne bağlar. Boğaz, dünyanın en büyük ham petrol tankerlerinin geçebileceği kadar derindir ve Orta Doğu’daki büyük petrol ve doğalgaz üreticileri ile müşterileri tarafından kullanılmaktadır.
Gemiler Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor mu?
Pazartesi öğleden sonra CENTCOM, ABD Donanması’na ait güdümlü füze destroyerlerinin “Özgürlük Projesi’ni desteklemek amacıyla Hürmüz Boğazı’ndan geçtikten sonra” Körfez’de faaliyet gösterdiğini açıkladı.
Açıklamada, Amerikan kuvvetlerinin “ticari gemi trafiğinin yeniden sağlanması çabalarına aktif olarak destek verdiği” belirtildi ancak ayrıntı verilmedi.
Centcom ayrıca, “İlk adım olarak, ABD bayraklı 2 ticari gemi Hürmüz Boğazı’ndan başarıyla geçti ve yolculuklarına güvenli bir şekilde devam ediyor” açıklamasını yaptı. Ticari gemilerin kimlikleri hakkında yine hiçbir detay açıklanmadı.
Maersk nakliye şirketi, gemilerinden birinin ABD ordusu eşliğinde Körfez’den ayrılmayı başardığını doğruladı.
Ancak İran’ın güçlü İslam Devrim Muhafızları, boğazdan herhangi bir geminin geçtiğini reddetti.
Şu an için, gemilere rehberlik etme operasyonu durdurulduğu için, daha fazla geminin geçiş yapıp yapamayacağı belirsizliğini koruyor.
İran, ABD savaş gemilerine ve diğer gemilere ateş açıyor mu?
ABD operasyonunun Pazartesi günü başlamasından saatler sonra, İran ordusu “Amerikan ve Siyonist düşman destroyerlerine” ateş açtığını ve Amerikalıların bunu “inkar ettiğini” söyledi.
CENTCOM, İran’ın bir savaş gemisinin iki füzeyle vurulduğu iddiasını hızla yalanladı. İran’ın hem ABD savaş gemilerine hem de ABD bayraklı ticari gemilere seyir füzeleri ateşlediğini, ticari gemilere karşı ise insansız hava araçları ve küçük tekneler kullanıldığını doğruladı.
ABD’nin Körfez’deki müttefiki ve savaş sırasında İran tarafından sık sık saldırıya uğrayan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), devlet petrol şirketi Adnoc’a bağlı bir tanker gemisinin Hürmüz Boğazı’ndan geçerken iki insansız hava aracı tarafından hedef alındığını açıkladı.
Ülkenin dışişleri bakanlığı yaptığı açıklamada, olayda kimsenin yaralanmadığını belirtti. Ayrıca en az üç füzenin engellendiği bildirildi.
Şüpheli bir saldırı sonucu, Birleşik Arap Emirlikleri yakınlarındaki boğazda demirli bulunan bir Güney Kore kargo gemisi hedef alındı.
CENTCOM komutanı Cooper, görevi destekleyen ABD saldırı helikopterlerinden bazılarının sivil gemileri hedef alan altı küçük İran teknesini batırmak için kullanıldığını söyledi. İran ise bunu reddetti.
İran, boğazdan rejim onaylı güzergahı kullanmayan gemilere karşı “kararlı adımlar” atacağında ısrar etti.
Ülkenin baş müzakerecisi, ABD’nin İran limanlarına uyguladığı abluka ile denizcilik güvenliğini tehlikeye attığını belirterek, “Mevcut durumun devam etmesi Amerika için tahammül edilemez” dedi.
Trump, Salı günü yaptığı açıklamada, ABD’nin yeni operasyonu Pakistan’ın talebi üzerine durdurduğunu söyledi. Pakistan, diğer ülkelerle birlikte ABD ve İran arasındaki müzakerelerde arabuluculuk görevini yürütüyor.
İran savaşı yeniden mi başlıyor?
Trump, Salı günü sosyal medyada girişimin askıya alındığını duyururken, İran ile “eksiksiz ve nihai bir anlaşmaya” doğru “büyük ilerleme” kaydedildiğini söyledi.
Boğazın, geçiş süresi boyunca kapalı kalacağını söyledi.
Beyaz Saray, BBC’ye cumhurbaşkanının paylaşımıyla ilgili ekleyecek bir şeyleri olmadığını söyledi.
İran devlet medyası, bu duraklamanın Trump’ın küresel denizcilik için hayati önem taşıyan su yolunu yeniden açma çabalarındaki “sürekli başarısızlıkların” ardından “geri adım attığını” gösterdiğini belirtti.
2018 ve 2021 yılları arasında Biden ve Trump yönetimlerine danışmanlık yapmış Ortadoğu uzmanı Grant Rumley, Körfez’de gemiler için geçiş güvenliğini sağlama planının “çok, çok zor” olacağını söyledi.
Operasyon durdurulmadan önce, böyle bir operasyonun muhtemelen daha güçlü, daha “kinetik” bir askeri seçenek gerektireceğini belirtti.
“Sanırım genel kanı, düşmanlıkların yeniden başlamasının ‘ne zaman’ olacağı sorusu olduğu yönünde,” dedi. “Olacak mı sorusu değil.”
Londra’daki Chatham House’un Uluslararası Güvenlik Programı’nda araştırmacı olan Nitya Labh, ABD operasyonunun “son derece riskli” ve “gerilimi tırmandırıcı” olduğunu söyledi.
Sözlerine ek olarak, Trump’ın “Özgürlük Projesi”nin boğazdan bazı gemilerin çıkmasını sağlamada başarılı olması durumunda bile, “bu en iyi ihtimalle geçici bir rahatlama olacaktır” dedi ve bu kritik su yolunu açmak için daha sürdürülebilir bir çabaya ihtiyaç duyulacağını belirtti.
Salı günü düzenlenen bir brifingde, ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth’e, boğazdaki ABD operasyonlarının ateşkesin sona erdiği anlamına gelip gelmediği soruldu.
“Hayır, ateşkes bitmedi,” dedi. “Bu ayrı ve farklı bir proje.”
Genelkurmay Başkanı Orgeneral Dan Caine, İran’ın 8 Nisan’daki ateşkes anlaşmasından bu yana ticari gemilere dokuz kez ateş açtığını, iki konteyner gemisine el koyduğunu ve ABD güçlerine 10 kez saldırdığını belirtmesine rağmen, bu eylemlerin “şu an için” büyük çaplı muharebe operasyonlarına yeniden başlama eşiğinin altında olduğunu söyledi.
/BBC Word/
