Beş yıl önce Beyaz Rusya, Roman Protasevich’i tutuklamak için bir Ryanair uçağını Minsk’e indirmeyi başardı. Bu hileli ve yanıltıcı bir ihbar sayesinde gerçekleşmişti.
Olay, Batı’nın Beyaz Rusya’a karşı uyguladığı yaptırımlara yol açtı. Yaptırımlar bugüne kadar devam etse de korsanca alıkonulan Protasevich belli dönem hapis yattıktan sonra garip bir ‘’dönüşüm’’ yaşadı…
Deutsche Welle’den Daria Bernstein yazdı:
Belki de Beyaz Rusya’daki Alexander Lukashenko rejimi için hiçbir “terörist” bu kadar çabaya değmemiştir : Roman Protasevich . Onu tutuklamak için yetkililer, 23 Mayıs 2021’de Beyaz Rusya üzerinde uçan bir Ryanair uçağını, sözde bomba tehdidi bahanesiyle Minsk’e indirmeye zorladı. Uçak aslında Atina’dan Vilnius’a gidiyordu. Beyaz Rusya’un iki AB ve Schengen ülkesi arasında seyahat eden bir uçağı indirmeye zorlaması o dönemde dünya çapında büyük bir öfkeye neden oldu. Uçakta bulunan Protasevich ve kız arkadaşı Sofia Sapega, inişten hemen sonra tutuklandı. Bu nasıl oldu ve ona ne oldu?
Zorunlu iniş ve tutuklama
Tutuklanmadan önce Protasevich, Beyaz Rusya rejimini eleştiren bir medya ağı olan “Nexta” adlı Telegram kanalında moderatörlük yapıyordu. Polonya’daki sürgünden yönetilen Nexta kanalı, Lukashenko’nun bir kez daha kazanan ilan edildiği hileli cumhurbaşkanlığı seçimlerine karşı Ağustos 2020’deki protestolar hakkında ana bilgi kaynağı haline geldi . Protasevich’in Eylül 2020 sonuna kadar çalıştığı kanal, protestoları koordine etti ve gösterilerin yerini ve zamanını önceden duyurdu.
Mayıs 2021’de, zaten Vilnius’ta yaşayan Protasevich ve kız arkadaşı Sofia Sapega, Beyaz Rusyalu muhalefet lideri Svetlana Tikhanovskaya’nın ( o da Litvanya’da sürgünde yaşıyordu ) Avrupalı politikacılarla görüştüğü Yunanistan’daki Delphi Ekonomik Forumu’na gittiler. Ancak Protasevich ve kız arkadaşı Tikhanovskaya’nın ekibiyle geri dönmediler, tatil için orada kaldılar.
23 Mayıs 2021’de Atina’dan Vilnius’a dönüş yolculuğunda, uçak planlandığı gibi Beyaz Rusya hava sahasından geçti. Protasevich, havaalanında takip edildiğini fark etmiş ve meslektaşlarını bilgilendirebilmişti. Yunan yetkililer daha sonra Rus pasaportlu üç kişinin çifti takip ettiğini ve aynı uçakla seyahat ettiğini doğruladı. Beyaz Rusya üzerinden yapılan uçuş sırasında, Beyaz Rusya hava trafik kontrolü, uçakta bomba tehdidi olduğuna dair bir ihbar nedeniyle mürettebata rota değiştirme ve Minsk’e iniş talimatı verdi. Ancak inişin gerçek nedeni, Beyaz Rusya yetkililerinin Roman Protasevich ve kız arkadaşı Sofia Sapega’yı tutuklama niyetiydi.
Olay, Avrupa Birliği Havacılık Güvenliği Ajansı’nın (EASA) Avrupa havayollarının Beyaz Rusya üzerinden uçmasını yasaklamasına yol açtı. ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) de ABD havayollarına benzer bir yasak getirdi. Devlet şirketi Belavia gibi Beyaz Rusya havayolları, Haziran 2021’den beri AB havaalanlarına iniş veya kalkış yapmaktan men edildi. Olaydan bir yıl sonra, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO), uçakta bomba olduğu iddiasıyla yapılan uyarının Beyaz Rusya istihbarat servisinin emriyle yapıldığını belirten bir rapor yayınladı.
Protasevich, pişman olmuş bir muhalif figür müydü?
Protasevich’in tutuklanmasından sadece bir gün sonra, hükümete yakın bir Beyaz Rusya Telegram kanalı, tutuklu yargılanan Protasevich’in artık soruşturmacılarla işbirliği yapacağını ve itiraf edeceğini açıkladığı bir video yayınladı. Video, yüzündeki koyu izlerin görülebileceği şekilde çekilmişti. Alman hükümeti sözcüsü o dönemde şu açıklamayı yapmıştı:
“İstenmeyen muhalif bir gazeteci, muhtemelen sahte gerekçelerle zorunlu iniş yaptıktan sonra, ortağıyla birlikte uçaktan kaçırılıp hapse atılıyor ve bu tamamen onur kırıcı ve inanılmaz itiraf röportajını verecek şekilde psikolojik ve muhtemelen fiziksel istismara maruz kalıyor.”
Bir ay sonra, Beyaz Rusya Dışişleri Bakanlığı bir basın toplantısı düzenledi ve Protasevich şaşırtıcı bir şekilde orada ortaya çıktı. Baskı altında kalmadığını iddia etti. Bu açıklamanın nasıl ortaya çıktığına dair şüpheler günümüze kadar devam etmektedir.
3 Mayıs 2023’te Protasevich, kitlesel ayaklanmaları organize etmek, terör saldırılarını açıkça kışkırtmak ve “Nexta” gibi aşırılıkçı bir örgütü yönetmek de dahil olmak üzere çeşitli suçlamalardan sekiz yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ayrıca, savcının 2020 protestolarının bastırılmasının maliyeti olarak tahmin ettiği yedi milyon euro tazminat ödemesine de karar verildi. Ancak aynı yılın 22 Mayıs’ında Lukaşenko, Protasevich’i affetti ve Temmuz ayında terörist listesinden çıkarıldı. Bunun için herhangi bir gerekçe gösterilmedi. Kız arkadaşı Sofia Sapega ise Mayıs 2022’de altı yıl hapis cezasına çarptırılmış ve Haziran 2023’te affedilerek memleketi Rusya’ya dönmüştü.
İstihbarat subayı ve propagandacı olarak yeni görev
Roman Protasevich daha sonra bir fabrikada kaynakçı, postacı olarak çalıştı ve barmenlik eğitimini tamamladı. Görünüşe göre hâlâ sık sık özgeçmişinin iş bulmasını zorlaştırdığından şikayet ediyor. Bu arada, Beyaz Rusya yetkilileri onu istismar etmeye devam ediyor. Protasevich’in, ABD ve Beyaz Rusya arasında Aralık 2025’te yapılan bir esir takası kapsamında serbest bırakılan o zamanki tutuklu muhalif figürler Viktor Babariko, Maria Kolesnikova ve Sergei Tikhanovsky ile “röportajlar” yapması gerekiyordu . Ancak hiçbiri Protasevich’e “video itirafı” vermeye yanaşmadı.
2025’ten beri Minsk, Roman Protasevich’in yeni bir imajını oluşturmaya çalışıyor. Beyaz Rusya devlet güvenliğinin başkanı Ivan Tertel, “Protasevich, dış istihbarat servisimizin bir çalışanıdır. Çeşitli ülkelerde muharebe operasyonlarına katıldı ve önemli görevler üstlendi” dedi.
Tertel, 2021’de Protasevich’i hâlâ terörist olarak nitelendirmişti. Devlet güvenliği, Protasevich’in 2020 gibi erken bir tarihte protesto hareketindeki gelişmeler hakkında kendilerine rapor verdiğini iddia ediyor. Bu doğrulanamıyor. Beyaz Rusya yönetimi ayrıca, beş yıl önce uçağın neden zorla indirildiğini ve Protasevich’in neden daha sonra hapse atıldığını da açıklayamıyor. Protasevich’in tüm bunları ne ölçüde gönüllü olarak yaptığı veya baskı altında olup olmadığı tamamen belirsizliğini koruyor. Muhalif figürden sözde rejim yandaşına dönüşümün bu dikkat çekici ifadesi: 2025’ten beri Roman Protasevich, devlet televizyonunda bir program sunuyor. Orada, muhalif üyeleri Lukaşenko rejiminin propagandacıları olarak “ifşa ediyor”.
/DW/
